Davanın Hukuki Niteliği, Tarafları ve Konusu
Cebri icra takibinde kural olarak yalnızca takip borçlusuna ait olan mal ve haklar haczedilebilir (İİK m. 85). Ancak fiili haciz sırasında borçlunun elinde bulunan bir malın gerçekte üçüncü bir kişiye ait olduğu veya üçüncü kişinin işyerinde/elinde bulunan bir malın borçluya ait olduğu ileri sürülebilir. Haczedilen bir mal üzerinde mülkiyet veya rehin gibi bir ayni hak iddia edilmesine "istihkak iddiası", bu iddianın çözümlenmesi için İcra Hukuk Mahkemesinde açılan davaya ise "istihkak davası" (İİK m. 96-99) denir.
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu, istihkak prosedürünü haciz sırasında malın kimin elinde (zilyetliğinde) bulunduğuna göre iki farklı usule bağlamıştır: (1) Haczedilen mal borçlunun elinde veya borçlu ile üçüncü kişinin "birlikte" elinde bulunuyorsa İİK m. 96-97 hükümleri uygulanır ve dava açma yükü "üçüncü kişiye" düşer. (2) Haczedilen mal tam ve münhasıran "üçüncü kişinin elinde" bulunuyorsa İİK m. 99 hükmü uygulanır ve üçüncü kişinin mülkiyet iddiasına karşı dava açma yükü "alacaklıya" düşer.
İİK m. 97a maddesinde düzenlenen "mülkiyet karinesi" istihkak davalarının belkemiğini oluşturur: Bir taşınır malı elinde bulunduran kimse onun maliki sayılır; borçlu ile üçüncü kişilerin taşınır malı birlikte ellerinde bulundurmaları halinde dahi mal borçlu elinde addolunur. Bu karinenin aksini (malın kendisine ait olduğunu ve borçluyla muvazaalı hareket etmediğini) ispat külfeti üçüncü kişiye düşer.
Dava Şartları, Yargılama Aşamaları ve Hukuki Sonuçları
Hacizden İtibaren 7 Gün İçinde İstihkak İddiasını Bildirme (İİK m. 96)
Malın borçlu elinde (veya birlikte) haczedilmesi halinde borçlu veya üçüncü kişi, haczi öğrendiği tarihten itibaren 7 gün içinde icra dairesine başvurarak malın üçüncü kişiye ait olduğunu (istihkak iddiasını) bildirmek zorundadır; aksi halde aynı takipte bu iddiayı ileri sürme hakkını kaybeder. İcra müdürü bu iddiayı alacaklıya ve borçluya tebliğ ederek itirazları için 3 gün süre verir.
İİK m. 97 Uyarınca Üçüncü Kişinin Açtığı İstihkak Davası ve %15 Tazminat
Alacaklı veya borçlu 3 gün içinde istihkak iddiasına itiraz ederse icra müdürü dosyayı derhal İcra Hukuk Mahkemesine gönderir. İcra Mahkemesi önce takibin devamına veya (teminat karşılığında) takibin ertelenmesine karar verir. Üçüncü kişi, bu kararın kendisine tefhim veya tebliğinden itibaren "7 gün içinde" İcra Hukuk Mahkemesinde istihkak davası açmaya mecburdur. Takibin ertelenmesine karar verilip de üçüncü kişinin açtığı dava reddedilirse, davacı üçüncü kişi alacaklı lehine geciken miktarın %15’inden aşağı olmamak üzere tazminata mahkûm edilir (İİK m. 97/13).
İİK m. 99 Uyarınca Alacaklının Açtığı İstihkak Davası
Haczedilen şey borçlunun elinde olmayıp da üzerinde mülkiyet veya diğer bir ayni hak iddia eden üçüncü kişi nezdinde bulunursa (örneğin borçlunun hiçbir bağının bulunmadığı bağımsız bir şirketin adresinde haciz yapılmışsa), icra müdürü o mal hakkında üçüncü kişi aleyhine İcra Hukuk Mahkemesinde istihkak davası açması için "alacaklıya" 7 gün süre verir. Alacaklı bu 7 günlük hak düşürücü sürede dava açmazsa mal üzerindeki haciz kalkar.
Borçlu ile Üçüncü Kişi Arasındaki Organik Bağ ve Muvazaa Araştırması
Haciz adresinde borçluya ait evrak, kaşe, fatura bulunması, borçlu ile üçüncü kişi şirketin ortaklarının veya yöneticilerinin aynı kişiler ya da yakın akrabalar olması, aynı işkolunda aynı adreste peş peşe şirket kurulması veya işyerinin devri (TBK m. 202, İİK m. 44) hallerinde malın borçlu ile üçüncü kişinin "birlikte elinde" olduğu kabul edilir ve İİK m. 97a karinesi alacaklı lehine işler.
Fatura, Ticari Defter ve Ödeme Belgeleriyle Karinenin Çürütülmesi
Davacı üçüncü kişinin İİK m. 97a karinesini çürütebilmesi için; malı borcun doğum tarihinden önce veya gerçek bir ticari işlemle satın aldığını, her zaman geriye dönük düzenlenemeyecek resmi kayıtlarla (e-fatura, BS-BA formları, banka ödemeleri, usulüne uygun tutulmuş ve kapanış tasdiki yapılmış ticari defterler) kanıtlaması gerekir.
Yüksek Mahkeme (Yargıtay / Danıştay) Uygulama İlkeleri
- Borcun doğum tarihinden sonra aynı adreste veya aynı faaliyet kolunda borçlunun eşi, çocuğu, kardeşi ya da eski ortağı/çalışanı tarafından kurulan üçüncü kişi şirketin istihkak iddiası, alacaklıdan mal kaçırmaya yönelik danışıklı (muvazaalı) işlem kabul edilerek reddedilir.
- İİK m. 97a uyarınca borçlu lehine olan mülkiyet karinesinin aksini ispat yükü altında bulunan üçüncü kişi, haczedilen malların mülkiyetini kazanma zamanını ve şeklini inandırıcı delillerle (e-fatura, banka dekontu, envanter kaydı) kanıtlamak zorundadır; her zaman düzenlenebilen adi fatura veya kira sözleşmesi karineyi çürütmeye yetmez.
- İstihkak davalarında nispi harç ve nispi vekalet ücreti, hacizli malların toplam değeri ile takip konusu alacak miktarından "hangisi daha az ise" o tutar üzerinden hesaplanır.
- İİK m. 97/13 uyarınca hükmedilecek %15’ten az olmayan istihkak tazminatı için, mahkemece daha önce "takibin ertelenmesi (tedbir)" kararı verilmiş olması ve davanın esastan reddedilmesi şarttır; takibin devamına karar verilmişse davanın reddi halinde tazminata hükmedilemez.
Sık Sorulan Sorular
Evime veya işyerime başkasının borcu yüzünden haciz gelirse ne yapmalıyım?
Haciz sırasında oradaysanız haciz tutanağına malların size ait olduğunu (istihkak iddianızı) yazdırmalı ve vergi levhası, kira kontratı, fatura gibi belgelerinizi sunmalısınız. Haciz yokluğunuzda yapılmışsa, haczi öğrendiğiniz tarihten itibaren en geç 7 gün içinde icra müdürlüğüne yazılı dilekçe ile istihkak iddiasında bulunmanız zorunludur.
İstihkak davasını üçüncü kişi mi açar yoksa alacaklı mı açar?
Haciz sırasında borçlu veya borçluyla organik bağı gösteren belgeler haciz mahallinde bulunuyorsa (İİK m. 97) davayı 7 gün içinde üçüncü kişi açmak zorundadır. Haciz mahallinde borçlu veya borçluya ait hiçbir iz/belge yoksa ve mal tamamen üçüncü kişinin elindeyse (İİK m. 99), davayı 7 gün içinde alacaklı açmak zorundadır.
Haciz memuru İİK m. 99 yerine yanlışlıkla İİK m. 96-97 uyguladıysa ne yapılabilir?
Üçüncü kişi, haciz mahallinin tamamen kendisine ait olduğunu ve borçluyla hiçbir ilgisi bulunmadığını belirterek İcra Hukuk Mahkemesine "memur muamelesini şikâyet" (İİK m. 16) başvurusunda bulunabilir ve prosedürün İİK m. 99’a çevrilmesini talep edebilir.
Finansal kiralama (leasing) konusu makineler kiracının borcu nedeniyle haczedilebilir mi?
6361 sayılı Finansal Kiralama Kanunu uyarınca finansal kiralama konusu malların mülkiyeti finansal kiralama şirketine aittir. Kiracının borcundan dolayı bu mallar haczedildiğinde leasing şirketi istihkak iddiasında bulunarak haczi kaldırabilir.
İlgili Mevzuat, Emsal İçtihatlar, Dilekçe ve Hesaplama Araçları
İlgili Çalışma Alanları
İlgili Temel Kanunlar
İlgili Emsal İçtihatlar
İlgili Dilekçe Rehberleri
Bu sayfada yer alan bilgiler yürürlükteki Türk mevzuatı ve yüksek mahkeme içtihatları çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklarda hak düşürücü süreler ve delil durumu dosya bazında değerlendirilmelidir.