Davanın Hukuki Niteliği, Tarafları ve Konusu
4857 sayılı İş Kanunu m. 63 uyarınca genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırk beş (45) saattir. Haftalık 45 saati aşan çalışmalar ile günlük çalışma süresinin 11 saati (gece çalışmalarında 7,5 saati) aşması halinde "fazla çalışma (fazla mesai)" doğar ve İşK m. 41/2 uyarınca her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli (%50) yükseltilmesi suretiyle ödenir.
İşçilere tatil gününden önce belirlenen iş günlerinde çalışmış olmaları koşuluyla yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az yirmi dört saat dinlenme (hafta tatili) verilir (İşK m. 46). Hafta tatilinde çalıştırılan işçiye, çalışmadan hak kazandığı 1 günlük ücrete ilaveten %50 zamlı (1,5 yevmiye, toplam 2,5 yevmiye) hafta tatili ücreti; ulusal bayram ve genel tatil (UBGT) günlerinde çalıştırılan işçiye ise İşK m. 47 uyarınca çalıştığı her gün için ilave bir günlük ücret ödenir.
İşyerinde işe başladığı günden itibaren deneme süresi de içinde olmak üzere en az bir yıl çalışmış olan işçilere kıdemlerine göre yılda 14, 20 veya 26 günden az olmamak üzere yıllık ücretli izin verilir (İşK m. 53). İş sözleşmesinin, herhangi bir nedenle sona ermesi halinde işçinin hak kazanıp da kullanmadığı yıllık izin sürelerine ait ücreti, sözleşmenin sona erdiği tarihteki son brüt ücreti üzerinden kendisine veya hak sahiplerine ödenir (İşK m. 59).
Dava Şartları, Yargılama Aşamaları ve Hukuki Sonuçları
Zorunlu Arabuluculuk Başvurusu ve Alacak Kalemlerinin Tutanakta Gösterilmesi
7036 sayılı İMK m. 3 uyarınca dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması zorunludur. Arabuluculuk son tutanağında "fazla çalışma ücreti, hafta tatili ücreti, ulusal bayram ve genel tatil ücreti, yıllık izin ücreti" gibi dava edilecek her bir alacak kaleminin açıkça yazılmış olması dava şartının gerçekleşmesi bakımından zorunludur.
İspat Yükü: İşçinin Fazla Mesaiyi, İşverenin Yıllık İzni İspatlaması
Fazla çalışma, hafta tatili ve UBGT günlerinde çalışma yapıldığını iddia eden işçi bu iddiasını; işyeri giriş-çıkış (PDKS/kart) kayıtları, puantaj cetvelleri, kamera kayıtları, e-postalar, sevk irsaliyeleri, takograf kayıtları veya aynı dönemde çalışan tanık beyanlarıyla ispatlayabilir. Buna karşılık işçinin yıllık ücretli izinlerini kullandığını ispat yükü işverendedir ve işveren bunu ancak "işçinin imzasını taşıyan yıllık izin defteri veya eşdeğer yazılı belge" ile kanıtlayabilir; yıllık iznin kullandırıldığı tanıkla ispatlanamaz.
İmzalı Bordro Karineleri ve Yıllık 270 Saat Fazla Mesai Kuralı
İşçinin imzasını taşıyan ve ihtirazi kayıt bulunmayan ücret bordrosunda fazla çalışma tahakkuku yer alıyorsa, bordroda görünenden daha fazla çalışma yapıldığı ancak yazılı delille kanıtlanabilir; ancak bordrolar imzasızsa veya sembolik/sabit tahakkuk içerip banka ödemesiyle çelişiyorsa tanık beyanına itibar edilir. İş sözleşmesinde "yıllık 270 saate kadar fazla çalışma ücretinin asgari ücretin üzerindeki temel ücrete dahil olduğu" kararlaştırılmışsa, yüksek ücret alan işçilerde haftalık 5,2 saate kadar olan kısım mahsup edilir.
Zamanaşımı Def’i (5 Yıl) ve Yıllık İzin Ücretinin Muacceliyeti
Davalı işverenin süresinde zamanaşımı def’inde bulunması halinde; fazla çalışma, hafta tatili ve UBGT alacaklarında dava (veya ıslah) tarihinden geriye doğru 5 yıldan önceki dönem zamanaşımına uğrar. Yıllık izin ücreti ise İşK m. 59/1 uyarınca ancak iş sözleşmesinin sona ermesiyle muaccel olduğundan, 20 yıl önceki kullanılmayan yıllık izin dahi işten ayrılış tarihinden itibaren 5 yıl içinde talep edilebilir.
Tanık Beyanına Dayalı Hesaplamada Takdiri (Hakkaniyet) Tenzili
Fazla çalışma, hafta tatili ve UBGT alacakları yazılı belgelere (puantaj, kart basma kaydı) değil de tanık beyanlarına dayanılarak hesaplanmışsa, bir işçinin yılın tamamında hastalık ve mazeret olmaksızın aynı tempoda çalışamayacağı gerçeğinden hareketle mahkemece hesaplanan tutardan Yargıtay içtihatları uyarınca genellikle %30 oranında "takdiri (hakkaniyet) tenzili" yapılır. Bu tenzil sebebiyle reddedilen kısım üzerinden davalı yararına vekalet ücretine hükmedilmez.
Yüksek Mahkeme (Yargıtay / Danıştay) Uygulama İlkeleri
- Haftalık çalışma süresi 45 saati aşmasa bile, günlük 11 saatlik azami çalışma süresini (gece çalışmalarında 7,5 saati) aşan çalışmalar Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin yerleşik içtihadı uyarınca fazla çalışma sayılır ve zamlı ücrete hak kazandırır.
- Fazla çalışma alacakları tanık anlatımlarına dayalı olarak hesaplandığında mahkemece yapılan %30 oranındaki hakkaniyet tenzili (azaltımı) nedeniyle reddedilen miktar üzerinden davalı işveren lehine red vekalet ücretine ve yargılama giderine hükmedilemez.
- İş sözleşmesinin devamı sırasında yıllık izin hakkından feragat edilemeyeceği gibi izin yerine ücret de ödenemez; yıllık izin ücreti alacağı (İşK m. 59) iş sözleşmesinin hangi sebeple (istifa, haklı fesih veya haksız fesih) sona erdiğine bakılmaksızın ödenmek zorundadır.
- Kendi çalışma saatlerini bizzat belirleyen ve üzerinde mesai denetimi sağlayan daha üst bir yönetici bulunmayan üst düzey yöneticiler, görev ve sorumluluklarının karşılığı olarak yüksek ücret alıyorlarsa ayrıca fazla çalışma ücreti talep edemezler.
Sık Sorulan Sorular
Kendi isteğiyle istifa eden işçi fazla mesai ve kullanmadığı yıllık izin ücretlerini alabilir mi?
Evet. İstifa eden işçi (haklı bir fesih sebebi yoksa) kıdem ve ihbar tazminatı alamaz; ancak çalışarak hak kazandığı fazla mesai, hafta tatili, resmi tatil (UBGT) ücretleri ile içeride biriken tüm kullanılmamış yıllık izin ücretlerini (İşK m. 59) eksiksiz olarak talep ve tahsil edebilir.
İş sözleşmesinde "fazla mesai ücreti maaşa dahildir" maddesi varsa hiç mesai ücreti alınamaz mı?
Bu şartın geçerli olabilmesi için işçinin aldığı temel ücretin asgari ücretin belirgin biçimde üzerinde olması (fazla mesaiyi karşılayacak miktarda olması) gerekir. Asgari ücretle veya asgari ücrete çok yakın bir maaşla çalışan işçinin sözleşmesindeki "fazla mesai ücrete dahildir" maddesi Yargıtay tarafından geçersiz kabul edilir. Geçerli olduğu hallerde dahi yalnızca yıllık 270 saatlik (haftalık 5,2 saat) kısım ücrete dahil sayılır, bunu aşan çalışmalar ayrıca ödenir.
10 yıldır aynı işyerinde çalışan işçinin ilk yıllardaki yıllık izinleri zamanaşımına uğrar mı?
Hayır. İş Kanunu m. 59 uyarınca yıllık izin ücreti alacağında 5 yıllık zamanaşımı süresi, iznin hak edildiği yılda değil, "iş sözleşmesinin sona erdiği tarihte" işlemeye başlar. Dolayısıyla işçi işten ayrıldıktan sonra 5 yıl içinde dava açarsa 10 yıllık çalışmasının tamamındaki kullanmadığı izinlerin ücretini son maaşı üzerinden alır.
Fazla mesai ve yıllık izin ücretlerine hangi faiz uygulanır?
Fazla çalışma, hafta tatili ve UBGT ücretleri geniş anlamda ücret niteliğinde olduğundan İşK m. 34 uyarınca "bankalarca mevduata uygulanan en yüksek faiz" yürütülür. Yıllık izin ücreti alacağına ise Yargıtay içtihatları uyarınca yasal faiz uygulanır.
İlgili Mevzuat, Emsal İçtihatlar, Dilekçe ve Hesaplama Araçları
İlgili Çalışma Alanları
İlgili Temel Kanunlar
İlgili Emsal İçtihatlar
İlgili Dilekçe Rehberleri
Bu sayfada yer alan bilgiler yürürlükteki Türk mevzuatı ve yüksek mahkeme içtihatları çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklarda hak düşürücü süreler ve delil durumu dosya bazında değerlendirilmelidir.