Davanın Hukuki Niteliği, Tarafları ve Konusu
Tasarrufun iptali davası (İİK m. 277-284), borçlunun hacizden önce malvarlığını azaltmak ve alacaklılarının alacağına kavuşmasını engellemek amacıyla yaptığı karşılıksız (ivazsız) kazandırmaların, aciz halindeki devirlerin ve mal kaçırma kastıyla (zarar verme kastıyla) yaptığı satışların alacaklı bakımından hükümsüz sayılmasını sağlayan davadır.
Bu dava bir "tapu iptali ve borçlu adına tescil" davası değildir! Tasarrufun iptali davası kabul edildiğinde mal üçüncü kişinin mülkiyetinde kalmaya devam eder; ancak mahkeme davacı alacaklıya üçüncü kişi üzerindeki bu malı kendi icra dosyasından haciz ve satış yoluyla paraya çevirme ve alacağını tahsil etme yetkisi verir (İİK m. 283/1).
İİK m. 278, 279 ve 280’de iptale tabi tasarruflar üç grupta düzenlenmiştir: (1) İvazsız (bağış hükmündeki) tasarruflar (m. 278): Yakın akrabalara (eş, altsoy, üstsoy, üçüncü dereceye kadar kan ve kayın hısımları) yapılan satışlar ile gerçek değeriyle satış bedeli arasında fahiş fark bulunan devirler bağış hükmünde sayılır; (2) Aciz halindeki tasarruflar (m. 279); (3) Alacaklılara zarar verme kastıyla yapılan tasarruflar (m. 280).
Dava Şartları, Yargılama Aşamaları ve Hukuki Sonuçları
Özel Dava Şartları: Kesinleşmiş İcra Takibi, Borcun Doğumu ve Aciz Vesikası
Tasarrufun iptali davası açılabilmesi için; davacının gerçek bir alacağının bulunması, borçlu hakkındaki icra takibinin kesinleşmiş olması, borcun iptali istenen tasarruftan (devirden) önce doğmuş olması ve borçlu hakkında kesin veya geçici aciz vesikası (haciz tutanağında borçlunun borca yeter malı bulunmadığının tespiti - İİK m. 105) bulunması şarttır.
Zorunlu Dava Arkadaşlığı (Borçlu ve Üçüncü Kişi)
Tasarrufun iptali davasında borçlu ile malı devralan üçüncü kişi arasında mecburi (zorunlu) dava arkadaşlığı vardır; her ikisi birlikte davalı gösterilir. Üçüncü kişi malı kötü niyetli dördüncü kişiye devretmişse o da davaya dahil edilir; mal elden çıkmışsa bedele (tazminata - İİK m. 283/2) dönüşür.
İhtiyati Haciz Niteliğinde Tedbir (İİK m. 281/2)
Hâkim, iptale tabi tasarrufların konusu olan mallar hakkında alacaklının talebi üzerine teminat aranmaksızın veya uygun bir teminatla ihtiyati haciz kararı verebilir.
Yüksek Mahkeme (Yargıtay / Danıştay) Uygulama İlkeleri
- Tapuda gösterilen satış bedeli ile taşınmazın satış tarihindeki gerçek rayiç değeri arasında misli veya önemli oranda (Yargıtay uygulamasına göre en az 1 kat) fark bulunması halinde İİK m. 278/3-2 uyarınca işlem bağışlama hükmünde sayılarak iptal edilir.
- Borçlunun boşanma protokolü kapsamında hileli/danışıklı olarak eşine devrettiği malvarlığı değerleri de alacaklılara zarar verme kastı sabitse tasarrufun iptali davasına konu edilebilir.
Sık Sorulan Sorular
Borçlu evini kardeşine veya eşine tapuda satış göstererek devretmiş, iptal ettirebilir miyim?
Evet! İİK m. 278/3-1 uyarınca eşler, usul ve füru (anne-baba, çocuklar) ile üçüncü dereceye kadar (bu derece dahil: kardeş, amca, dayı, hala, teyze, yeğen) kan ve kayın hısımları arasında yapılan ivazlı tasarruflar bağışlama gibidir. Davalı üçüncü kişi malın gerçek rayiç bedelini ödediğini ve mal kaçırma kastını bilmediğini kanıtlayamazsa tasarruf iptal edilir.
Tasarrufun iptali davası kaç yıl içinde açılmalıdır?
İİK m. 284 uyarınca iptal davası hakkı, batıl (iptale tabi) tasarrufun vukuu (yapıldığı) tarihten itibaren 5 yıl geçmekle düşer. Bu 5 yıllık süre hak düşürücü süredir.