Hukuki Niteliği ve Usul Kuralları
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) Dokuzuncu Kısımda "Geçici Hukuki Koruma" başlığı altında iki temel kurum düzenlenmiştir: "İhtiyati Tedbir" (HMK m. 389-399) ve "Delil Tespiti" (HMK m. 400-405). "Delil tespiti" (HMK m. 400), ileride açılacak veya görülmekte olan bir davada ileri sürülecek bir vakıanın, delilin hemen tespit edilmemesi halinde kaybolacağı yahut ileri sürülmesinin önemli ölçüde güçleşeceği hallerde keşif, bilirkişi incelemesi veya tanık ifadeleriyle şimdiden kayıt altına alınmasıdır (örneğin inşaattaki eksik/ayıplı imalatların, su baskını/yangın hasarının, kiralanan taşınmazdaki tahribatın, araç hasarının veya internet ortamındaki haksız içeriklerin tespiti).
"İhtiyati tedbir" (HMK m. 389) ise; mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkânsız hâle geleceğinden veya gecikmesinde sakınca bulunmasından yahut ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesi hâllerinde, "uyuşmazlık konusu (dava konusu mal veya hak) hakkında" verilen geçici koruma kararıdır (örneğin tapu iptali ve tescil davasında taşınmazın üçüncü kişilere satışını önleyen tapu tedbiri, aracın devrinin önlenmesi veya tehlikeli bir inşaatın durdurulması).
İki kurumda görevli mahkeme ve süre kuralları dikkatle ayrılmalıdır: Dava açılmadan önce "delil tespiti", esas hakkındaki davaya bakacak mahkemeden veya malın bulunduğu yer "Sulh Hukuk Mahkemesinden" (HMK m. 401) istenir ve tespit sonrası dava açmak için özel bir hak düşürücü süre yoktur. Buna karşılık dava açılmadan önce "ihtiyati tedbir" yalnızca esas hakkında görevli ve yetkili mahkemeden istenir (HMK m. 390); tedbir kararı verildiği tarihten itibaren "bir (1) hafta" içinde uygulanması talep edilmek (HMK m. 393) ve talep tarihinden itibaren "iki (2) hafta" içinde esas hakkındaki dava açılmak (HMK m. 397) zorundadır, aksi halde tedbir kendiliğinden kalkar!
Dilekçede Bulunması Zorunlu Kanuni Unsurlar
Doğru Mahkemenin Seçilmesi (HMK m. 390, m. 401)
Dava öncesi delil tespiti malın bulunduğu yer Sulh Hukuk Mahkemesinden (veya esas mahkemesinden); ihtiyati tedbir ise yalnız esas hakkında görevli ve yetkili mahkemeden (Asliye Hukuk/Ticaret/Aile) istenir.
Tespit Edilecek Vakıalar ile Bilirkişiye Sorulacak Sorular (HMK m. 402/1)
Delil tespiti dilekçesinde hangi maddi olgunun tespit edileceği ve keşifte bilirkişi heyetinin hangi teknik soruları yanıtlaması gerektiği maddeler halinde açıkça yazılmalıdır.
Delilin Kaybolma İhtimali ve Hukuki Yarar Açıklaması (HMK m. 400/2)
Acil onarım zorunluluğu, mevsim şartları veya karşı tarafın müdahalesi nedeniyle delilin kaybolacağı ve derhal tespit yapılmasında hukuki yarar bulunduğu açıklanmalıdır.
Karşı Tarafa Tebligat Yapılmaksızın İnceleme Talebi (HMK m. 390/2, m. 403)
Karşı taraf haberdar olduğunda malı kaçıracaksa veya delili karartacaksa, HMK m. 390/2 ve m. 403 uyarınca karşı tarafa tebligat yapılmaksızın (evrak üzerinden/derhal) karar verilmesi talep edilmelidir.
İhtiyati Tedbirde "Yaklaşık İspat" Delillerinin Sunulması (HMK m. 390/3)
Tedbir talep eden taraf, davanın esası yönünden kendisinin haklılığını "yaklaşık olarak" ispatlayan yazılı belgeleri, sözleşmeleri ve dekontları dilekçeye eklemelidir.
İhtiyati Tedbir ile İhtiyati Haciz Ayrımına Dikkat Edilmesi (HMK m. 389 / İİK m. 257)
Para alacakları için davalının dava konusu olmayan taşınmazlarına "ihtiyati tedbir" konulamaz (ihtiyati haciz istenir); ihtiyati tedbir yalnız bizzat uyuşmazlık konusu olan mal/hak üzerine konulabilir.
Örnek Taslak Şablon Çerçevesi
========================================================================
[SEÇENEK A: SULH HUKUK MAHKEMESİ DELİL TESPİTİ TALEBİ DİLEKÇESİ (HMK m. 400)]
========================================================================
[MALIN BULUNDUĞU YER] NÖBETÇİ SULH HUKUK MAHKEMESİNE
(İVEDİ / DELİL TESPİTİ TALEPLİDİR)
TESPİT İSTEYEN : [Adı Soyadı / Unvanı] (T.C. Kimlik No: [11 Haneli TCKN])
ADRES : [Açık Tebligat Adresi]
VEKİLİ : [Avukat Adı Soyadı - Adres]
KARŞI TARAF : [Adı Soyadı / Unvanı] - Adres: [...]
KONU : İleride açacağımız [Tazminat / Ayıplı İfa / Alacak] davasına esas olmak üzere HMK m. 400-405 uyarınca yerinde keşif ve bilirkişi incelemesi yapılarak DELİL TESPİTİ yapılması talebidir.
AÇIKLAMALAR :
1. MADDİ OLAY VE HUKUKİ YARAR (HMK m. 400):
Tespit isteyen müvekkil ile karşı taraf arasında [GG.AA.YYYY] tarihli [İnşaat/Tadilat Sözleşmesi / Kira Sözleşmesi bulunmakta olup veya karşı tarafın kusuruyla taşınmazımızda su baskını/hasar meydana gelmiş olup]; "[Keşif Yapılacak Açık Adres]" adresindeki taşınmazda ciddi ayıplar, eksik imalatlar ve hasarlar oluşmuştur.
2. Taşınmazın kullanıma açılabilmesi ve zararın büyümemesi için ivedilikle onarım yapılması zorunludur. Onarım yapıldığında mevcut ayıplı ve hasarlı durum ortadan kalkacağından delillerin kaybolma tehlikesi vardır. Bu nedenle HMK m. 403 uyarınca karşı tarafa tebligat yapılmaksızın derhal keşif yapılmasını talep ederiz.
3. TESPİTİ İSTENEN HUSUSLAR (BİLİRKİŞİ SORULARI):
Mahkemenizce [İnşaat / Makine / Elektrik Mühendisi] bilirkişi refakatiyle yerinde keşif yapılarak;
a) Taşınmazdaki mevcut imalat seviyesinin, eksik ve ayıplı işlerin fotoğraflı olarak tespit edilmesi,
b) Meydana gelen hasarın teknik sebebinin belirlenmesi,
c) Eksik ve ayıplı işlerin giderilmesi için gereken onarım bedelinin ve onarım süresinin hesaplanması.
HUKUKİ NEDENLER : 6100 s. HMK m. 400-405, 6098 s. TBK ve ilgili mevzuat.
HUKUKİ DELİLLER : Sözleşme, fotoğraflar, tapu/kira kaydı, keşif ve bilirkişi incelemesi.
SONUÇ VE İSTEM : Yukarıda açıklanan nedenlerle; HMK m. 400-403 uyarınca öncelikle karşı tarafa tebligat yapılmaksızın [Adres] adresinde ivedilikle KEŞİF ve BİLİRKİŞİ İNCELEMESİ yapılarak yukarıda belirtilen hususların DELİL TESPİTİ yoluyla belirlenmesine karar verilmesini saygıyla arz ve talep ederim. [GG.AA.YYYY]
========================================================================
[SEÇENEK B: DAVA ÖNCESİ / DAVA İÇİ İHTİYATİ TEDBİR TALEBİ (HMK m. 389)]
========================================================================
[ESAS HAKKINDA GÖREVLİ VE YETKİLİ] NÖBETÇİ ASLİYE HUKUK MAHKEMESİNE
(KARŞI TARAF DİNLENMEKSİZİN İHTİYATİ TEDBİR TALEPLİDİR)
TEDBİR İSTEYEN : [Adı Soyadı] (TCKN: [...]) - Adres: [...]
KARŞI TARAF : [Adı Soyadı] (TCKN: [...]) - Adres: [...]
KONU : HMK m. 389-391 uyarınca uyuşmazlık konusu [Ada/Parsel sayılı taşınmazın / ... plakalı aracın] üçüncü kişilere devir ve temlikinin önlenmesi için tapu/trafik kaydına İHTİYATİ TEDBİR konulması talebidir.
AÇIKLAMALAR : Karşı taraf adına kayıtlı bulunan [Taşınmaz/Araç Bilgisi], [hukuki sebep: muris muvazaası / vekâlet görevinin kötüye kullanılması / inançlı işlem] nedeniyle gerçekte müvekkile ait olup karşı taraf malı üçüncü kişilere satmak üzeredir. Ekte sunduğumuz belgelerle haklılığımız yaklaşık ispat ölçüsünde ortaya konulmuştur. Hakkın elde edilmesinin imkânsızlaşmaması için HMK m. 390/2 uyarınca karşı taraf dinlenmeksizin üçüncü kişilere devir ve temlikin önlenmesini sağlayacak şekilde İHTİYATİ TEDBİR kararı verilmesini arz ve talep ederim. [GG.AA.YYYY]Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Kritik Noktalar
- Dava açılmadan önce verilen ihtiyati tedbir kararının uygulanması, kararın verildiği tarihten itibaren "bir (1) hafta" içinde talep edilmek zorundadır (HMK m. 393/1). Ayrıca tedbir kararının uygulanmasını talep ettiği tarihten itibaren "iki (2) hafta" içinde esas hakkındaki davasını açmak ve dava açtığına ilişkin evrakı dosyaya ibrazla belgelendirmek zorundadır; aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar (HMK m. 397/1)!
- İhtiyati tedbir yalnız "dava konusu olan (üzerinde ayni/şahsi hak iddia edilen) mal veya hak" üzerine konulabilir. Eğer uyuşmazlık bir "para alacağı" ise (örneğin fatura, senet veya tazminat alacağı), borçlunun malvarlığı üzerine HMK m. 389 uyarınca ihtiyati tedbir değil, İİK m. 257 uyarınca "İhtiyati Haciz" talep edilmelidir.
- Karşı taraf dinlenmeden verilmiş olan ihtiyati tedbir kararlarına karşı; karşı taraf (veya menfaati açıkça ihlal edilen üçüncü kişi), tedbirin uygulanması sırasında hazır bulunuyorsa "uygulama tarihinden", hazır bulunmuyorsa "uygulama tutanağının tebliğinden" itibaren "bir (1) hafta" içinde kararı veren mahkemeye dilekçeyle "ihtiyati tedbire itiraz" (HMK m. 394) edebilir.
- HMK m. 391/3 ve m. 394/5 uyarınca; ihtiyati tedbir talebinin reddi kararı ile itiraz üzerine verilen kararlara karşı Bölge Adliye Mahkemesine "istinaf" yoluna başvurulabilir ve bu başvurular öncelikle incelenip kesin olarak karara bağlanır.
- Delil tespiti raporuna karşı ise karşı taraf, tespit kararının ve bilirkişi raporunun kendisine tebliğinden itibaren "bir (1) hafta" içinde itiraz edebilir (HMK m. 402/3, m. 403).
Sık Sorulan Sorular
Mahkeme ihtiyati tedbir kararı verirken benden ne kadar teminat ister?
HMK m. 392/1 uyarınca ihtiyati tedbir talep eden, haksız çıktığı takdirde karşı tarafın ve üçüncü kişilerin bu yüzden uğrayacakları muhtemel zararlara karşılık teminat göstermek zorundadır (uygulamada genellikle dava değerinin %10 ila %15’i oranında nakit veya banka teminat mektubu). Ancak talep resmi belgeye veya kesin delile dayanıyorsa ya da durum ve koşullar gerektiriyorsa mahkeme gerekçesini göstererek teminatsız tedbir kararı da verebilir.
Trafik kazası sonrası aracımın değer kaybını veya hasarını tespit ettirmek için delil tespiti isteyebilir miyim?
Kazadan hemen sonra araç henüz onarılmamışken ve hasarlı parçalar değiştirilmemişken aracın bulunduğu yer Sulh Hukuk Mahkemesinden HMK m. 400 uyarınca delil tespiti istenerek hasar durumu ve onarım bedeli tespit ettirilebilir. Ancak araç zaten onarılmışsa ve faturalar/fotoğraflar mevcutsa artık delilin kaybolma ihtimali kalmadığından sadece değer kaybı hesabı için delil tespiti yapılamaz.
Haksız yere malıma ihtiyati tedbir koyduran davacı davayı kaybederse uğradığım zararı isteyebilir miyim?
Evet! HMK m. 399 uyarınca lehine ihtiyati tedbir kararı verilen taraf, ihtiyati tedbir talebinde bulunduğu anda haksız olduğu anlaşılır yahut tedbir kararı kendiliğinden kalkar ya da itiraz üzerine kaldırılırsa, "kusuru aranmaksızın (kusursuz sorumluluk)" haksız ihtiyati tedbir nedeniyle uğranılan zararı tazmin etmekle yükümlüdür. Bu tazminat davası esas hakkındaki davanın kesinleşmesinden itibaren 1 yıl içinde açılır.
İnternette veya sosyal medyada paylaşılan hakaret/haksız rekabet içeriklerini delil tespitiyle nasıl kayıt altına alırım?
İnternet içerikleri saniyeler içinde silinebildiğinden Sulh Hukuk Mahkemesinden HMK m. 400 uyarınca delil tespiti istenebileceği gibi, daha hızlı bir yol olarak 1512 sayılı Noterlik Kanunu m. 61/A ve Türkiye Noterler Birliği "e-Tespit" sistemi üzerinden herhangi bir noterlik aracılığıyla 7/24 URL ekran görüntüsü ve kaynak kodu tespiti yaptırılabilir.
Bu Dilekçe İle İlgili Kanun, İçtihat ve Hesaplama Araçları
İlgili Çalışma Alanları
İlgili Temel Kanunlar
Bu sayfada yer alan taslak şablon ve açıklamalar yalnızca usul hukuku çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Her somut uyuşmazlığın vakıaları, delilleri ve hukuki nitelendirmesi farklı olduğundan, standart şablonların doğrudan kullanılması hak kaybına yol açabilir.