Davanın Hukuki Niteliği, Tarafları ve Konusu
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 669-675 hükümlerinde düzenlenen "mirasta denkleştirme (mirasta iade)", mirasbırakanın sağlığında yasal mirasçılarından birine veya birkaçına miras payına mahsuben (avans niteliğinde) yapmış olduğu karşılıksız (ivazsız) kazandırmaların, mirasın paylaşılması sırasında aynen veya değer olarak terekeye geri verilerek yasal mirasçılar arasındaki eşitliğin sağlanması kurumudur.
Kanun koyucu, mirasbırakanın sağlığında çocuklarına (altsoyuna) yaptığı önemli karşılıksız kazandırmaları onları diğer çocuklarından üstün tutmak için değil, ileride doğacak miras paylarına mahsuben bir "miras avansı" olarak verdiği varsayımından hareket etmiştir. Bu nedenle TMK m. 669/2 uyarınca mirasbırakanın çeyiz veya kuruluş sermayesi vermek ya da bir malvarlığını devretmek veya borçtan kurtarmak ve benzerleri gibi karşılık almaksızın altsoyuna yapmış olduğu kazandırmalar, aksi mirasbırakan tarafından açıkça belirtilmiş olmadıkça, kanuni karine olarak denkleştirmeye tabidir.
Mirasta denkleştirme davası, tenkis davası (TMK m. 560) ve muris muvazaasına dayalı tapu iptali davasından tamamen farklı bir hukuki sebebe dayanır: Muris muvazaasında işlem gerçekte bağış olduğu halde tapuda satış gösterildiği için geçersizdir; tenkis davasında mirasbırakanın tasarruf özgürlüğü sınırını aşarak saklı payları ihlal etmesi söz konusudur; mirasta denkleştirmede ise mirasbırakanın yaptığı kazandırma (örneğin açıktan yapılan bağış, banka havalesi veya kuruluş sermayesi) hukuken geçerlidir, saklı pay ihlal edilmemiş olsa bile bu kazandırmanın miras payına mahsuben verildiği kabul edilerek paylaşım hesabına dahil edilmesi istenir.
Dava Şartları, Yargılama Aşamaları ve Hukuki Sonuçları
Altsoy Mirasçılarda Kanuni Denkleştirme Karinesi ve Diğer Yasal Mirasçılarda İrade Şartı (TMK m. 669)
TMK m. 669 iki farklı kural öngörmüştür: (1) Altsoy (çocuklar, torunlar) yönünden; mirasbırakanın sağlığında yaptığı kuruluş sermayesi, çeyiz, malvarlığı devri ve borçtan kurtarma gibi karşılıksız kazandırmalar "mirasbırakan aksini açıkça belirtmedikçe" kanunen denkleştirmeye tabidir. İadeden muaf tutulduğunu ispat yükü kazandırmayı alan altsoy mirasçıdadır. (2) Altsoy dışındaki diğer yasal mirasçılar (örneğin sağ kalan eş, anne-baba, kardeşler) yönünden ise kazandırmanın denkleştirmeye tabi olması için mirasbırakanın bunu "miras payına mahsuben verdiğini açıkça belirtmiş olması" gerekir; bunu ispat yükü ise davacı mirasçıdadır.
Denkleştirmeden Muaf Tutulan Giderler: Eğitim ve Olağan Hediyeler (TMK m. 674-675)
TMK m. 674 uyarınca mirasbırakanın aksini arzu ettiği ispat edilmedikçe, çocukların eğitim ve öğrenimi için yapılan giderlerin ancak "alışılmış ölçüleri aşan kısmı" denkleştirmeye tabidir; eğitim ve öğrenimlerini tamamlamamış olan veya engelli bulunan çocuklara paylaşmada hakkaniyete uygun bir ödeme ayrılır. Ayrıca TMK m. 675 gereğince olağan (alışılmış) hediyeler ile evlenme sırasında yapılan geleneğe uygun çeyiz giderleri denkleştirmeye tabi değildir.
Aynen İade veya Değer İadesi (Mahsup) Seçimlik Hakkı (TMK m. 671)
Geri vermekle (denkleştirmekle) yükümlü olan mirasçı, TMK m. 671 uyarınca seçimlik bir hakka sahiptir: Dilerse aldığı şeyi "aynen" terekeye geri verir, dilerse payından fazla olsa bile "değerini" miras payına mahsup ettirir. Mirasbırakanın buna aykırı tasarrufları ve saklı payın ihlaline ilişkin tenkis istemleri saklıdır.
Denkleştirme Değerinin Hesaplanma Anı (TMK m. 673)
TMK m. 673/1 uyarınca denkleştirme, kazandırmanın "denkleştirme (paylaşma / karar) anındaki değerine" göre yapılır; kazandırma konusu mal daha önce elden çıkarılmışsa (satılmışsa) "elden çıkarıldığı tarihteki sürüm değeri" esas alınır. Yarar ve zarar ile gelir ve giderler hakkında mirasçılar arasında sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanır.
Denkleştirme Davasında Zamanaşımı ve Tenkis ile Terditli İlişki
Denkleştirme yükümlülüğü mirasın paylaşılması (taksim) aşamasına ilişkin olduğundan, miras ortaklığı devam ettiği ve paylaşma tamamlanmadığı sürece zamanaşımı işlemez; paylaşmanın tamamlanmasından itibaren ise 10 yıllık zamanaşımı uygulanır. Mirasbırakan altsoy mirasçıyı denkleştirmeden açıkça muaf tutmuşsa, bu durumda tasarruf nisabını aşan kısım için TMK m. 672 uyarınca tenkis hükümleri devreye girer.
Yüksek Mahkeme (Yargıtay / Danıştay) Uygulama İlkeleri
- Yargıtay HGK ve 1. / 7. / 14. HD yerleşik içtihadı: Mirasbırakanın sağlığında altsoyundan birine tapuda açıktan "bağış" yoluyla devrettiği taşınmaz veya banka kanalıyla gönderdiği kuruluş sermayesi için muris muvazaası hükümleri uygulanamaz (çünkü işlem gizli değil açıktır); ancak bu durumda TMK m. 669 uyarınca mirasta denkleştirme (iade) veya şartları varsa tenkis talep edilebilir.
- Altsoya yapılan karşılıksız kazandırmalarda TMK m. 669/2 uyarınca yasal denkleştirme karinesi geçerli olduğundan, davacı mirasçının sadece kazandırmanın karşılıksız yapıldığını ispatlaması yeterlidir; mirasbırakanın bu malı iadeden (denkleştirmeden) muaf tuttuğunu davalı altsoy mirasçı yazılı delille ispatlamak zorundadır.
- Denkleştirme davasında davalı mirasçı TMK m. 671 uyarınca aldığı malı aynen terekeye iade etmek yerine değerini mahsup ettirmeyi seçtiğinde, mahkemece tapu iptali ve tescile değil, denkleştirme bedelinin davacının miras payı oranında tahsiline karar verilir.
- Mirasta denkleştirme davası yalnız yasal mirasçılar arasında söz konusu olur; atanmış mirasçılar veya vasiyet alacaklıları denkleştirme yükümlüsü ya da alacaklısı olamaz.
Sık Sorulan Sorular
Babam sağlığında kardeşime iş kurması için bankadan yüksek miktarda para gönderdi; bu parayı mirasta denkleştirme davasıyla paylaşabilir miyiz?
Evet. TMK m. 669/2 uyarınca mirasbırakanın altsoyuna (çocuğuna) "kuruluş sermayesi" olarak verdiği karşılıksız paralar kanunen mirasta denkleştirmeye (iadeye) tabidir. Babanız bu parayı kardeşinize miras payı dışında (iadeden muaf olarak) bağışladığını açıkça belirtmemişse, güncel denkleştirme değeri üzerinden miras payınızı talep edebilirsiniz.
Tapuda "satış" değil doğrudan "bağış" olarak çocuğa devredilen ev için hangi dava açılır?
Tapuda işlem gerçek iradeye uygun olarak "bağış" şeklinde yapıldığı için muris muvazaası (gizli bağış) oluşmaz. Ancak bu açık bağış için saklı pay ihlal edilmişse 1 yıl içinde "tenkis davası", ayrıca mirasbırakan bağış senedinde "denkleştirmeden muaf tuttuğunu" açıkça yazmamışsa TMK m. 669 uyarınca "mirasta denkleştirme (iade) davası" açılabilir.
Mirasta denkleştirme davasında 1 yıllık süre sınırı var mıdır?
Hayır. 1 yıllık hak düşürücü süre tenkis davası (TMK m. 571) içindir. Mirasta denkleştirme (TMK m. 669) davası ise miras paylaşılıncaya (taksim edilinceye) kadar her zaman, paylaşma yapıldıktan sonra ise 10 yıl içinde açılabilir.
Kardeşimin yurt dışında özel üniversitede okuması için babamın yaptığı yüksek eğitim harcamaları denkleştirmeye tabi midir?
TMK m. 674/1 uyarınca çocukların eğitim ve öğrenimi için yapılan giderlerin "alışılmış ölçüleri aşan kısmı", mirasbırakanın aksini arzu ettiği ispat edilmedikçe mirasta denkleştirmeye tabidir.
İlgili Mevzuat, Emsal İçtihatlar, Dilekçe ve Hesaplama Araçları
İlgili Çalışma Alanları
İlgili Temel Kanunlar
İlgili Emsal İçtihatlar
İlgili Dilekçe Rehberleri
Bu sayfada yer alan bilgiler yürürlükteki Türk mevzuatı ve yüksek mahkeme içtihatları çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklarda hak düşürücü süreler ve delil durumu dosya bazında değerlendirilmelidir.