Suçun Hukuki Tanımı, Korunan Değer ve Unsurları
5941 sayılı Çek Kanunu’nun 5. maddesinde düzenlenen "çekle ilgili olarak karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme" suçu, ticari hayatta nakit yerine geçen ödeme aracı olan çeke duyulan kamu güvenini ve alacaklının malvarlığı hakkını korur. Üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi (TTK m. 796 uyarınca 10 gün, 1 ay veya 3 ay) içinde bankaya ibraz edilen çekin karşılığının ilgili banka hesabında tam olarak bulundurulmaması ve bankaca çek arkasına "karşılıksızdır" şerhi vurulmasıyla suç tamamlanır.
Suçun yargılaması genel ceza mahkemelerinde değil, çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği veya çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin yahut şikâyetçinin yerleşim yeri **İcra Ceza Mahkemesinde** (5941 s. Kanun m. 5/1 ve İİK m. 346-354 özel yargılama usulüne göre) yapılır. Şikâyet hakkı, çeki bankaya ibraz eden meşru hamile (veya karşılıksızdır işleminden sonra çeki ödeyerek geri alan cirantaya) aittir.
Mahkûmiyet halinde her bir çek yaprağı için 1.500 güne kadar adlî para cezasına hükmolunur; ancak hükmedilecek adlî para cezası çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından (bankanın ödemekle yükümlü olduğu miktar düşüldükten sonraki net karşılıksız tutardan) az olamaz. Adlî para cezasının ödenmemesi halinde bu ceza, 5275 sayılı Kanun m. 106/3’te yer alan kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir.
Temel Şekli, Nitelikli Halleri ve Ceza Hükümleri
Kanuni İbraz Süresinde İbraz ve Karşılıksızdır İşlemi (5941 s. K. m. 5/1)
Suçun oluşabilmesi için çekin TTK m. 780’deki zorunlu unsurları taşıması, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde muhatap bankaya veya takas odasına ibraz edilmesi ve usulüne uygun olarak "karşılıksızdır" işleminin yapılması şarttır. İbraz süresi geçtikten sonra bankaya sunulan veya zamanaşımına uğrayan çeklerden dolayı bu suç oluşmaz.
Suçun Faili: Hesap Sahibi ve Şirket Yönetim Organı (5941 s. K. m. 5/2)
Ceza sorumluluğu kural olarak çek hesabı sahibine aittir. Çek hesabı sahibinin tüzel kişi (anonim veya limited şirket) olması halinde ise bu tüzel kişinin mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi, böyle bir belirleme yapılmamışsa yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişiler (karşılıksızdır işleminin yapıldığı tarihte ticaret sicilinde kayıtlı şirket müdürü/yönetim kurulu üyeleri) çek karşılığını bankada bulundurmakla yükümlüdür ve suçun failidir.
Hak Düşürücü Şikâyet Süresi (İİK m. 347: 3 Ay ve 1 Yıl)
5941 sayılı Kanun m. 5/1’in İİK hükümlerine yaptığı atıf uyarınca şikâyet hakkı, fiilin (karşılıksızdır işleminin) öğrenildiği tarihten itibaren 3 ay ve her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren 1 yıl geçmekle düşer. Bu süreler hak düşürücü olup mahkemece resen gözetilir.
Adlî Para Cezasının Doğrudan Hapse Çevrilmesi ve Üst Sınır (5941 s. K. m. 5/1)
Karşılıksız çek suçundan hükmedilen adlî para cezası kesinleştikten sonra infaz savcılığınca gönderilen ödeme emrine rağmen 30 gün içinde ödenmezse, doğrudan hapis cezasına çevrilir. Bir kişi hakkında aynı hükümle veya farklı hükümlerle verilen karşılıksız çek cezalarının infazında 5275 s. Kanun m. 106/7 uyarınca hapis süresi tek ilamda 3 yılı, birden fazla ilamda toplam 5 yılı geçemez.
Etkin Pişmanlık, Şikâyetten Vazgeçme ve Cezanın Ortadan Kalkması (5941 s. K. m. 6)
Karşılıksız kalan çek bedelinin, üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek 3095 sayılı Kanuna göre ticari işlerde temerrüt faizi oranı üzerinden hesaplanacak faizi ile birlikte tamamen ödenmesi veya şikâyetten vazgeçilmesi halinde; yargılama aşamasında mahkeme tarafından davanın düşmesine, mahkûmiyet hükmünün kesinleşmesinden sonra ise cezanın bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir.
Yargıtay Uygulama İlkeleri ve İspat Kriterleri
- İbraz Tarihindeki Şirket Yöneticisinin Sorumluluğu (Yargıtay 19. ve 11. CD): Karşılıksız çek suçunda suç tarihi çekin düzenlendiği (keşide edildiği) tarih değil, bankaya ibraz edilerek karşılıksızdır işleminin yapıldığı tarihtir. Şirketi temsil yetkisi bulunan müdür çeki imzaladıktan sonra ibraz tarihinden önce görevinden ayrılmış ve bu durum Ticaret Sicil Gazetesinde tescil ve ilan edilmişse, ibraz tarihinde hesabı müsait bulundurma yetkisi kalmadığından beraat etmeli; ibraz tarihindeki yeni yönetici sorumlu tutulmalıdır.
- Şikâyet Hakkı Sahibinin (Aktif Husumet) Tespiti: Şikâyet hakkı çeki bankaya ibraz edip karşılıksızdır şerhi vurduran yetkili hamile aittir. Çeki bankaya ibraz etmeyen ancak daha sonra ciro yoluyla devralan kişinin (geriye dönük ödeme yapan ciranta hariç) şikâyet hakkı bulunmamaktadır.
- Konkordato Geçici ve Kesin Mühlet Kararının Etkisi: Çekin ibraz tarihinden önce şirket hakkında Ticaret Mahkemesince konkordato geçici veya kesin mühlet kararı verilmiş ve komiser atanmışsa, şirket yöneticilerinin komiser onayı olmaksızın ödeme yapma yetkisi kısıtlandığından, mühlet süresi içinde ibraz edilen çeklerden dolayı yöneticilerin cezai sorumluluğu doğmaz.
- Önödeme ve Uzlaştırma Uygulanmaması: 5941 sayılı Kanun m. 5/10 uyarınca bu suç nedeniyle önödeme, uzlaştırma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına (CMK m. 231) ilişkin hükümler uygulanmaz.
Ceza Muhakemesi Süreci: Soruşturmadan Kanun Yoluna
1. Soruşturma Aşaması (CMK m. 158-174)
Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından ihbar veya şikâyet üzerine delillerin toplanması, şüpheli ifadesinin alınması ve koruma tedbirlerinin (adli kontrol/tutuklama) değerlendirilmesi.
2. Alternatif Çözüm Yolları (CMK m. 253 / TCK m. 75)
Suçun uzlaştırma veya önödeme kapsamında olması halinde kamu davası açılmadan önce uzlaştırma bürosu veya önödeme ihtarı işlemlerinin yürütülmesi.
3. İddianamenin Değerlendirilmesi ve Kovuşturma (CMK m. 170-222)
Yeterli şüphe oluştuğunda düzenlenen iddianamenin görevli mahkemece kabulü ile kovuşturma (duruşma) aşamasına geçilmesi ve delillerin tartışılması.
4. Hüküm ve Bireyselleştirme Kurumları (CMK m. 223, 231 / TCK m. 50-51)
Yargılama sonunda beraat, mahkûmiyet, kısa süreli hapis cezasının seçenek yaptırımlara çevrilmesi, erteleme veya koşulları varsa HAGB kararı verilmesi.
5. Kanun Yolları ve İnfaz (CMK m. 272-307 / 5275 s. Kanun)
İlk derece mahkemesi kararına karşı tebliğden itibaren 2 hafta içinde Bölge Adliye Mahkemesi (İstinaf) ve koşulları varsa Yargıtay (Temyiz) denetimi.
Sık Sorulan Sorular
Karşılıksız çıkan çek için İcra Ceza Mahkemesine şikâyet süresi ne kadardır?
İİK m. 347 uyarınca çekin karşılıksız çıktığının öğrenildiği tarihten itibaren 3 ay ve her halde karşılıksızdır işleminin yapıldığı tarihten itibaren 1 yıl içinde İcra Ceza Mahkemesine şikâyet dilekçesi verilmelidir. Çekin bankaya bizzat hamil tarafından ibraz edildiği hallerde 3 aylık süre ibraz gününden başlar.
Şirket müdürlüğünden ayrıldıktan sonra ibraz edilen ileri tarihli çeklerden dolayı ceza alır mıyım?
Yargıtay yerleşik içtihatlarına göre suç, çekin bankaya ibraz edildiği tarihte karşılığının hesapta bulundurulmamasıyla oluşur. Çeki görevdeyken imzalamış olsanız dahi, çekin ibraz tarihinden önce şirket müdürlüğünden ayrılmış ve bu ayrılış Ticaret Sicilinde tescil edilmişse, ibraz tarihinde hesapta para bulundurma yetkiniz olmadığından cezai sorumluluğunuz doğmaz.
Karşılıksız çek suçunda hapis cezası kesinleştikten sonra borç ödenirse ceza kalkar mı?
Evet. 5941 sayılı Kanun m. 6/1 uyarınca hüküm kesinleştikten ve hatta infaza başlandıktan sonra dahi karşılıksız kalan çek bedeli kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari temerrüt faizi ile birlikte tamamen ödenirse veya alacaklı şikâyetten vazgeçerse, mahkemece cezanın bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına ve hükümlünün derhal tahliyesine karar verilir.
Teminat çeki olduğu yazılı olan çekten dolayı karşılıksız çek cezası verilir mi?
Türk Ticaret Kanunu m. 780 uyarınca çek kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi havalesini içerir; çekin ön veya arka yüzüne "teminat çekidir, sözleşme teminatıdır" şeklinde şerh düşülmüşse veya taraflar arasındaki yazılı sözleşmede çekin teminat amacıyla verildiği açıkça kararlaştırılmışsa Yargıtay kararlarına göre cezai sorumluluk doğmayabilir; ancak soyut tanık beyanıyla teminat iddiası dinlenmez.
İlgili Ceza Kanunları, Muhakeme Kurumları ve Başvuru Dilekçeleri
İlgili Çalışma Alanları
İlgili Ceza Mevzuatı
İlgili Dilekçe Rehberleri
Ceza Muhakemesi & İnfaz Kurumları
- HAGB (CMK m. 231)
- KYOK / Takipsizlik (CMK m. 172)
- Tutuklama & Adli Kontrol (CMK m. 100)
- Etkin Pişmanlık & Haksız Tahrik (TCK m. 29, 168)
- Uzlaştırma & Önödeme (CMK m. 253)
- Basit Yargılama & Seri Muhakeme (CMK m. 250-251)
- Denetimli Serbestlik & İnfaz (5275 s. K.)
- Erteleme & Seçenek Yaptırımlar (TCK m. 50-51)
Emsal Yüksek Mahkeme Kararları
Bu sayfada yer alan ceza hukuku bilgileri 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu ve ilgili özel ceza kanunları hükümleri çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Her ceza soruşturması ve kovuşturması somut olayın delil durumuna göre değerlendirilir.