4857 Sayılı İş Kanunu

Genel İlkeler ve İş Sözleşmesi

1. İş Kanunu, işçi ve işveren ilişkilerini düzenleyerek çalışma hayatında barışı, adaleti ve özellikle ekonomik olarak daha zayıf olan işçiyi korumayı amaçlar.

2. Kanun kapsamında, bir tarafın (işçi) bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) ise ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmeye "iş sözleşmesi" denir.

3. İş sözleşmeleri belirli bir süreye bağlı olarak yapılabileceği gibi, kural olarak süre sınırı olmaksızın "belirsiz süreli" olarak kurulur.

4. Taraflar, işçinin işe uyumunu ölçmek amacıyla iş sözleşmesine en fazla iki aya kadar (toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar) "deneme süresi" koyabilirler.

5. İş ilişkisinde dil, ırk, cinsiyet, asgari ücret veya siyasi düşünce gibi nedenlere dayalı ayrımcılık yapılması kanunen kesinlikle yasaktır (eşit davranma ilkesi).

6. İşveren, hamilelik veya doğum gibi biyolojik nedenlerden ötürü kadın işçiye doğrudan veya dolaylı olarak farklı bir muamele uygulayamaz.

Çalışma ve Dinlenme Süreleri

1. İş Kanunu’na göre genel çalışma süresi, haftada en fazla 45 saattir ve aksi kararlaştırılmamışsa bu süre haftanın çalışılan günlerine eşit bölünür.

2. Günlük çalışma süresi, her ne şekilde olursa olsun (fazla mesai dahil) hiçbir koşulda 11 saati aşamaz.

3. Haftalık 45 saati aşan çalışmalar "fazla çalışma" (fazla mesai) olarak kabul edilir ve her bir saat fazla çalışma için ücret %50 zamlı ödenir.

4. İşçilere günde 7,5 saate kadar olan çalışmalarda en az 15 dakika, 7,5 saati aşan çalışmalarda ise en az bir saat "ara dinlenmesi" (yemek/çay molası) verilmesi zorunludur.

5. İşçinin, haftalık çalışma süresini tamamlaması koşuluyla, yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az 24 saat hafta tatili (izin) hakkı vardır.

6. İşyerinde en az bir yıl çalışmış olan işçilere, kıdem sürelerine göre (1 yıldan 5 yıla kadar en az 14 gün olmak üzere) ücretli "yıllık izin" verilmesi zorunludur.

Ücret ve İş Güvencesi

1. Ücret, işçiye bir iş karşılığında işveren veya üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para ile ödenen meblağdır.

2. İşçi ücretleri, emre muharrer senetle (senet, bono vb.) veya kuponla ödenemez; kural olarak banka aracılığıyla Türk parası olarak ödenir.

3. Mücbir bir neden olmaksızın ücreti günü geldikten sonra 20 gün içinde ödenmeyen işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir.

4. Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi olan işçi, iş güvencesinden yararlanır ve haksız yere işten çıkarılamaz.

5. İş güvencesi kapsamında olan işçi, sözleşmesinin haksız feshedildiğini düşünüyorsa fesih bildiriminden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurarak "işe iade davası" süreci başlatabilir.

İş Sözleşmesinin Feshi ve Tazminatlar

1. Belirsiz süreli iş sözleşmelerini feshetmek isteyen taraf, işçinin kıdemine göre değişen sürelerde (2 ila 8 hafta arasında) karşı tarafa "ihbar öneli" vermek zorundadır.

2. İhbar süresine uymadan iş sözleşmesini fesheden taraf, karşı tarafa bu sürenin ücreti tutarında "ihbar tazminatı" ödemekle yükümlüdür.

3. İş sözleşmesi devam eden işçiye, ihbar süresi boyunca günde en az 2 saat ücreti kesilmeksin yeni iş arama izni verilmesi kanuni bir zorunluluktur.

4. Aynı işverene bağlı olarak en az bir yıl çalışan işçinin sözleşmesi kanunda sayılan haklı nedenler dışındaki bir sebeple feshedilirse, işçiye "kıdem tazminatı" ödenir.

5. Kıdem tazminatı, işçinin çalıştığı her tam yıl için 30 günlük giydirilmiş brüt ücreti tutarında hesaplanır ve bu miktarın her yıl devletçe belirlenen bir tavanı vardır.

6. Kanun, ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık (örneğin hırsızlık, hakaret, devamsızlık) durumunda işverene sözleşmeyi derhal ve tazminatsız fesih hakkı tanır (Madde 25/II).

7. Aynı şekilde işçi de ücretinin ödenmemesi, mobbing veya sağlık gerekçeleriyle sözleşmesini derhal feshedip kıdem tazminatını talep edebilir (Madde 24).

Özel Hükümler ve Kadın/Çocuk İşçiler

1. İş Kanunu’na göre 15 yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması kural olarak yasaktır; ancak 14 yaşını bitirmiş çocuklar hafif işlerde çalıştırılabilir.

2. Kadın işçilerin doğumdan önce sekiz ve doğumdan sonra sekiz hafta olmak üzere toplam 16 hafta süreli analık izni hakkı bulunmaktadır.

3. Kadın işçilere, bir yaşından küçük çocuklarını emzirmeleri için günde toplam 1,5 saat süt izni verilir ve bu süre çalışma süresinden sayılır.

4. Sanayiye ait işlerde 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması kesinlikle yasaktır.

5. İş Kanunu’ndan doğan her türlü işçi alacağı ve tazminat davaları açılmadan önce, kanun gereği öncelikle "arabuluculuk" sürecinden geçilmesi zorunlu kılınmıştır.

6. İşçinin ücret alacakları, kıdem ve ihbar tazminatı talepleri, hak doğduğu tarihten itibaren 5 yıllık zamanaşımı süresine tabidir.