SARAYKÖY’DE JEOTERMAL ENERJİ YATIRIMLARI, ÇEVRESEL ETKİLER VE MÜLKİYET HUKUKU KRİZLERİ

Sarayköy Jeotermal

Sarayköy, Büyük Menderes Havzası’nın sunduğu yüksek sıcaklıktaki jeotermal kaynaklar sayesinde Türkiye’nin ilk jeotermal elektrik santraline ev sahipliği yapmış, bugün de elektrik üretiminden seracılığa kadar bu enerjiyi en üst düzeyde kullanan bir ilçedir. Ne var ki, yer altından çıkan bu sıcak suların ekonomiye kazandırılması süreci, Sarayköy’deki yerel halkın mülkiyet hakları, tarım alanlarının geleceği ve çevre sağlığı ile sürekli bir çatışma halindedir. İlçe adliyesini ve Denizli İdare Mahkemelerini en çok meşgul eden jeotermal kaynaklı hukuki krizler, temelde dört ana başlıkta toplanmaktadır.

1. Tarım Arazilerinin Ortasında Yükselen Santraller ve Acele Kamulaştırma Mağduriyetleri

Sarayköy Ovası, zengin jeotermal kaynaklara sahip olduğu gibi aynı zamanda pamuk, meyve ve sebze üretimi yapılan son derece verimli birinci sınıf tarım arazilerinden oluşmaktadır. Jeotermal şirketleri, elektrik üretimi veya kuyu açma faaliyetleri için bu verimli tarlaların üzerine tesis kurmak istemektedir.

• Yaşanan Sıkıntı: Şirketler genellikle "kamu yararı" kılıfı altında, normalde aylar sürmesi gereken satın alma süreçlerini baypas ederek "acele kamulaştırma" yoluna gitmektedir. Bir sabah tarlasına giden Sarayköylü çiftçi, arazisine şirket tarafından el konulduğunu, iş makinelerinin içeri girdiğini ve kendisine mülkünün gerçek değerinin çok altında, komik bir "geçici bedel" ödendiğini görmektedir.

• Mahkeme Süreci: Toprak sahipleri, mülkiyet haklarını korumak için iki koldan hukuki mücadele başlatmaktadır. İlk olarak Ankara’daki Danıştay’a başvurarak "Burada acele kamulaştırma yapılmasını gerektiren olağanüstü bir durum yoktur" diyerek kamulaştırma kararının iptalini isterler. İkinci olarak ise yerel mahkemede "Bedel Artırımı" davası açarak, elinden alınan tarlanın güncel ve gerçek değerinin bilirkişilerce hesaplanmasını ve şirketin bu gerçek bedeli ödemesini talep ederler.

2. Reenjeksiyon (Geri Basım) İhmalleri ve Çevre Davaları

Jeotermal enerjinin temiz kalabilmesi için, yer altından çıkarılan ve elektrik üretiminde kullanılan yüksek mineralli, borlu ve kükürtlü sıcak suyun, işi bittikten sonra tekrar yer altına (aynı derinliğe) geri basılması gerekir. Buna "reenjeksiyon" denir.

• Yaşanan Sıkıntı: Maliyetten kaçınan veya teknik yetersizliği olan bazı işletmeler, bu ağır metalli ve zehirli akışkanları Sarayköy’ün sulama kanallarına, derelerine veya Büyük Menderes Nehri’ne gizlice salmaktadır. Bu durum sulama sularının tuzlanmasına, pamuk tarlalarının kurumasına ve bölgedeki incir/zeytin ağaçlarının verimsizleşmesine yol açmaktadır. Ayrıca havaya salınan hidrojen sülfür gazı, ilçede ciddi bir koku kirliliğine ve asit yağmurları riskine neden olmaktadır.

• Mahkeme Süreci: Bölge halkı, ziraat odaları ve çevre dernekleri, doğaya zarar veren bu şirketlere karşı Denizli İdare Mahkemelerinde "ÇED (Çevresel Etki Değerlendirmesi) Olumlu" kararlarının iptali için davalar açmaktadır. Eğer mahkeme çevreye verilen zararı ve usulsüzlüğü tespit ederse, santralin faaliyetlerini durdurma veya ruhsatını iptal etme yetkisine sahiptir. Ayrıca toprağı zehirlenen çiftçiler, şirketlere karşı çok ciddi maddi tazminat davaları açabilmektedir.

3. Jeotermal Boru Hatlarının Tarlalardan Geçmesi ve Kullanım Hakkı (İrtifak) Kavgaları

Sarayköy’de jeotermal kuyulardan çıkan sıcak suyun santrallere veya seralara taşınması için ilçe genelinde kilometrelerce uzunlukta devasa boru hatları döşenmektedir. Bu hatlar çoğu zaman vatandaşların şahsi tapulu tarlalarının içinden geçmek zorunda kalmaktadır.

• Yaşanan Sıkıntı: Şirketler, boru hattı geçirmek için köylünün tarlasının altını veya üstünü kullanmak adına "İrtifak Hakkı" (kullanım hakkı) tesis etmek isterler. Ancak boruların geçtiği hat boyunca toprağın altına beton dökülmekte, o şeritte tarım yapılması engellenmekte ve arazi bütünlüğü bölünmektedir. Şirketlerin teklif ettiği kullanım bedeli ise çoğunlukla köylüyü tatmin etmemektedir.

• Mahkeme Süreci: Anlaşma sağlanamadığında konu mahkemeye taşınır. Mahkeme, boru hattının tarlada yarattığı değer kaybını hesaplar. Borunun geçtiği yerdeki ürün kaybı, toprağın işlenmesinin zorlaşması gibi kriterler dikkate alınarak şirketin mülk sahibine hatırı sayılır bir kullanım tazminatı ödemesine karar verilir.

4. Jeotermal Isıtmalı Seralar ve Şirketler Arası Kaynak Çatışmaları

Sarayköy, jeotermal enerjiyle ısıtılan teknolojik seracılıkta bir marka haline gelmiştir. Ancak yer altındaki sıcak su sınırsız bir kaynak değildir. Yan yana açılan kuyular, yer altındaki rezervuarın soğumasına veya basıncının düşmesine neden olmaktadır.

• Yaşanan Sıkıntı: Bölgede faaliyet gösteren büyük enerji şirketleri ile yerel seracılar veya konut ısıtması yapan belediye iştirakleri arasında "kaynak paylaşımı" kavgaları yaşanmaktadır. Bir şirketin çok derin kuyu açıp suyu çekmesi, yan parseldeki seracının suyunun kesilmesine veya sıcaklığının düşmesine neden olarak milyonlarca liralık zarara yol açabilmektedir.

• Mahkeme Süreci: Bu durum, şirketler ve üreticiler arasında "Haksız Rekabetin Önlenmesi" ve "Müdahalenin Men-i" (engellenmesi) davalarına yol açar. Mahkemeler, maden ve jeotermal uzmanlarından oluşan bilirkişi heyetlerini sahaya göndererek, yer altı su akışını ve kuyuların birbirine olan mesafesini inceletir. Koruma alanlarını ihlal eden veya yandaki kuyunun suyunu kurutan işletmelerin faaliyeti mahkemece kısıtlanabilir.

Sonuç Olarak;

Sarayköy’de jeotermal enerji, ekonomik bir lokomotif olduğu kadar mülkiyet ve çevre hakkı ihlallerinin de merkezindedir. Yer altındaki bu milli servetin işletilmesi "kamu yararı" olarak kabul edilse de, bu durum Sarayköy halkının toprağını, sağlığını ve geleceğini feda etmesi anlamına gelmemelidir. Hak ihlaline uğrayan vatandaşların, şirketlerin "devlet arkamızda" algısına kapılmadan, idari yargı yollarını, tazminat haklarını ve çevre mevzuatından doğan yetkilerini adli merciler önünde aramaları, Sarayköy’ün hem sanayisini hem de tarımını kurtaracak tek yoldur.

Odak Anahtar Kelimeler:

• Sarayköy jeotermal davası

• Acele kamulaştırma iptali davası

• Jeotermal reenjeksiyon çevre kirliliği

• Tarla bedel artırımı davası

• Jeotermal boru hattı tazminatı

• Denizli ÇED raporu iptali

• Jeotermal kuyu zarar ziyan davası