Hukuki Sürelerin Niteliği ve Genel İlkeler
İş hukukunda süreler, işçinin feshe karşı korunması (iş güvencesi) ve işçilik alacaklarının hızla tasfiye edilmesi amacıyla son derece sıkı takvimlere bağlanmıştır. Özellikle işe iade sürecindeki 1 aylık, 2 haftalık ve 10 iş günlük süreler ile ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedeniyle haklı fesihteki 6 iş günlük süre "hak düşürücü süre" niteliğinde olup bir gün dahi kaçırılması halinde dava hakkı tamamen düşer.
25 Ekim 2017 tarihinde yürürlüğe giren 7036 sayılı Kanun ile 4857 sayılı İş Kanunu’na eklenen Ek Madde 3 uyarınca; kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kötüniyet tazminatı, eşit davranmama tazminatı ve yıllık izin ücreti alacaklarında zamanaşımı süresi 5 yıl olarak eşitlenmiştir. Ücret, fazla çalışma (fazla mesai), hafta tatili ve UBGT alacakları da İşK m. 32/8 gereğince 5 yıllık zamanaşımına tabidir.
Ayrıca İş Mahkemelerinde görülen davalar HMK m. 103/1-ç uyarınca adli tatilde de görülen ivedi işlerden olduğundan, 20 Temmuz – 31 Ağustos arasındaki adli tatil iş davalarındaki süreleri (cevap, delil, istinaf, temyiz) uzatmaz.
Kanuni Süreler, Başlangıç Anları ve Uygulama Kuralları
İşe İade Sürecindeki 3 Kritik Hak Düşürücü Süre (1 Ay → 2 Hafta → 10 İş Günü)
İş sözleşmesi feshedilen işçi, fesih bildiriminin tebliği tarihinden itibaren 1 ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurmak zorundadır (İşK m. 20/1). Arabuluculuk görüşmeleri sonunda anlaşmaya varılamazsa, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren 2 hafta içinde İş Mahkemesinde dava açılabilir. Mahkeme veya BAM tarafından verilen işe iade kararının kesinleşmesinin tebliğinden itibaren işçi 10 iş günü içinde işverene işe başlamak için başvuruda bulunmak zorundadır; işveren de başvurudan itibaren 1 ay içinde işçiyi işe başlatmak veya tazminatlarını ödemekle yükümlüdür (İşK m. 21/5).
Ahlak ve İyi Niyet Kurallarına Aykırılıkta Haklı Fesih Süresi: 6 İş Günü / 1 Yıl (İşK m. 26)
İşK m. 24/II (işçi açısından) ve m. 25/II (işveren açısından) gösterilen ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hallere dayanarak taraflardan birinin iş sözleşmesini derhal (bildirimsiz) fesih yetkisi; diğer tarafın bu çeşit davranışlarda bulunduğunu öğrendiği günden başlayarak 6 iş günü ve her halde fiilin gerçekleşmesinden itibaren 1 yıl sonra kullanılamaz (Ancak ücretin ödenmemesi gibi devam eden eylemlerde 6 iş günlük süre işlemez).
Kıdem, İhbar ve Yıllık İzin Ücreti Zamanaşımı: Fesihten İtibaren 5 Yıl (İşK Ek m. 3)
Kıdem tazminatı, iş sözleşmesinin bildirim şartına uyulmaksızın feshinden kaynaklanan ihbar tazminatı, kötüniyet tazminatı ve yıllık ücretli izin alacağı iş sözleşmesinin sona erdiği (fesih) tarihten itibaren 5 yıllık zamanaşımına tabidir.
Ücret, Fazla Mesai, Hafta Tatili ve UBGT Zamanaşımı: Doğduğu Tarihten İtibaren 5 Yıl (İşK m. 32/8)
Maaş, fazla çalışma (fazla mesai), hafta tatili ve ulusal bayram/genel tatil (UBGT) ücretleri fesih tarihinde değil, alacağın muaccel olduğu (ait olduğu ayın) tarihten itibaren 5 yıllık zamanaşımına tabidir. Dolayısıyla uzun yıllar çalışıp işten ayrılan bir işçinin açtığı davada davalı zamanaşımı def’inde bulunursa, arabuluculuk/dava tarihinden geriye doğru son 5 yıllık fazla mesai alacakları hesaplanır.
Hizmet Tespiti (Sigortasız Çalışma) Davasında 5 Yıllık Hak Düşürücü Süre (5510 s. K. m. 86/9)
Aylık prim ve hizmet belgesi işveren tarafından SGK’ya verilmeyen (kayıt dışı çalıştırılan) sigortalılar, hizmetlerinin geçtiği yılın sonundan (31 Aralık’tan) başlayarak 5 yıl içinde İş Mahkemesine başvurarak hizmet tespiti davası açabilirler. Bu süre zamanaşımı değil, mahkemenin re’sen gözettiği hak düşürücü süredir.
İş Kazası ve Meslek Hastalığı Tazminat Davasında 10 Yıllık Zamanaşımı (TBK m. 146, 72)
İş kazası veya meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat alacaklarında zamanaşımı süresi kaza (veya değişen maluliyetin kesinleştiği) tarihten itibaren 10 yıldır. Olay aynı zamanda TCK kapsamında daha uzun dava zamanaşımına tabi bir suç oluşturuyorsa uzamış ceza zamanaşımı (15 yıl) uygulanır.
Hak Kaybı Yaşanmaması İçin Dikkat Edilecek Noktalar
- 7036 sayılı Kanun m. 3/17 uyarınca arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez.
- Fazla mesai ve ücret alacaklarında zamanaşımı fesih tarihinden değil her ayın alacağının doğduğu tarihten işlediğinden, işten ayrıldıktan sonra davayı geciktirmek her geçen ay geriye dönük 5 yıllık dilimin başından alacak kaybına yol açar.
Sık Sorulan Sorular
Maaşım ve fazla mesailerim ödenmiyor, 6 iş günü içinde istifa etmezsem haklı fesih hakkım yanar mı?
Hayır. Yerleşik Yargıtay 9. Hukuk Dairesi içtihatlarına göre işçinin ücretinin, fazla mesaisinin veya SGK primlerinin ödenmemesi/eksik yatırılması "temadi eden (süreklilik arz eden)" bir eylem olduğundan, ödeme yapılmadığı sürece 6 iş günlük hak düşürücü süre işlemez; işçi bu eylem devam ettiği sürece her zaman İşK m. 24/II-e uyarınca haklı nedenle sözleşmesini feshedebilir.
10 yıl aynı işyerinde çalıştım, geriye dönük 10 yılın fazla mesaisini alabilir miyim?
Fazla mesai alacaklarında zamanaşımı 5 yıl olduğundan (İşK m. 32/8), işveren cevap dilekçesinde süresi içinde "zamanaşımı def’i" ileri sürerse mahkeme yalnızca dava (veya ıslah) tarihinden geriye doğru son 5 yıllık dönemin fazla mesaisini hesaplatır. Ancak kıdem tazminatı 10 yıllık tüm çalışma süresi üzerinden hesaplanır.