Suçun Hukuki Tanımı, Korunan Değer ve Unsurları
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun "Hürriyete Karşı Suçlar" bölümünde yer alan 112 ilâ 115. maddeleri; Anayasa ile güvence altına alınan eğitim ve öğretim hakkını (TCK m. 112), kamu hizmetlerinden yararlanma hakkını (TCK m. 113), siyasi hakların kullanılmasını (TCK m. 114) ve inanç, düşünce, kanaat ile yaşam tarzı hürriyetini (TCK m. 115) cebir, tehdit veya hukuka aykırı diğer müdahalelere karşı koruma altına alır. 2 Mart 2014 tarihli 6529 sayılı Kanun ile bu maddelerin kapsamı genişletilmiş ve yaptırımları yeniden düzenlenmiştir.
TCK m. 112 ve 113’te "cebir veya tehdit kullanılarak ya da hukuka aykırı başka bir davranışla" eğitim ve öğretim faaliyetlerinin, öğrencilerin eğitim binalarına girip kalmalarının ya da kamu kurumlarının sunduğu hizmetlerin engellenmesi 2 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası ile yaptırıma bağlanmıştır. Suçun konusunun "sağlık hizmeti" olması halinde (örneğin hekimin muayenesinin veya acil servisin işleyişinin engellenmesi) 3359 sayılı Kanun Ek m. 12 delaletiyle TCK m. 113 üzerinden verilecek ceza altıda bir oranına kadar artırılır (TCK m. 113/2). TCK m. 115 ise kimsenin dini inanç ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamamasını, dini ibadet ve ayinlerin engellenememesini ve kişilerin "yaşam tarzına ilişkin tercihlerine" müdahale edilememesini 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezasıyla güvenceye kavuşturur.
Bu bölümdeki suçların tamamı için TCK m. 119’da "ortak hüküm" niteliğinde nitelikli haller öngörülmüştür: Suçların silahla, kişinin kendisini tanınmayacak bir hale koyması suretiyle, imzasız mektupla veya özel işaretlerle, birden fazla kişi tarafından birlikte, var olan veya var sayılan suç örgütlerinin oluşturdukları korkutucu güçten yararlanılarak ya da kamu görevinin sağladığı nüfuz kötüye kullanılmak suretiyle işlenmesi halinde verilecek ceza bir kat artırılır (TCK m. 119/1).
Temel Şekli, Nitelikli Halleri ve Ceza Hükümleri
Eğitim ve Öğretim Hakkının Engellenmesi (TCK m. 112)
Cebir veya tehdit kullanılarak ya da hukuka aykırı başka bir davranışla; devletçe kurulan veya kamu makamlarının verdiği izne dayalı olarak yürütülen her türlü eğitim ve öğretim faaliyetini (a), kişinin eğitim ve öğretim hakkını kullanmasını (b) veya öğrencilerin toplu olarak oturdukları binalara ya da bunların eklentilerine girilmesini veya orada kalınmasını (c) engelleyen kimseye 2 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası verilir.
Kamu Hizmetlerinden ve Sağlık Hizmetinden Yararlanma Hakkının Engellenmesi (TCK m. 113)
Cebir veya tehdit kullanılarak ya da hukuka aykırı başka bir davranışla; bir kamu faaliyetinin yürütülmesini (a) veya kamu kurumlarında ya da kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarında verilen ya da kamu makamlarının verdiği izne dayalı olarak sunulan hizmetlerden yararlanılmasını (b) engelleyen kimseye 2 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası verilir. Suçun konusunun sağlık hizmeti olması halinde (TCK m. 113/2) ceza 1/6 oranına kadar artırılır.
Siyasi Hakların Kullanılmasının Engellenmesi (TCK m. 114)
Bir kimseye karşı bir siyasi partiye üye olmaya veya olmamaya, partinin faaliyetlerine katılmaya veya katılmamaya, partiden veya parti yönetimindeki görevinden ayrılmaya (a) ya da bir kamu görevine aday olmamaya veya seçildiği görevden ayrılmaya (b) zorlamak amacıyla cebir veya tehdit kullanan kişi 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Cebir veya tehditle bir siyasi partinin faaliyetlerinin engellenmesi halinde ise 2 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası verilir (TCK m. 114/2).
İnanç, Düşünce ve Kanaat Hürriyetinin ve Yaşam Tarzının Engellenmesi (TCK m. 115)
Cebir veya tehdit kullanarak bir kimseyi dini, siyasi, sosyal, felsefi inanç, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya veya değiştirmeye zorlayan ya da bunları açıklamaktan, yaymaktan meneden (m. 115/1); dini inancın gereğinin yerine getirilmesini veya dini ibadet ve ayinlerin bireysel ya da toplu olarak yapılmasını cebir, tehdit veya hukuka aykırı başka bir davranışla engelleyen (m. 115/2); cebir, tehdit veya hukuka aykırı başka bir davranışla bir kimsenin inanç, düşünce veya kanaatlerinden kaynaklanan yaşam tarzına ilişkin tercihlerine müdahale eden veya bunları değiştirmeye zorlayan (m. 115/3) kişiye 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası verilir.
Ortak Nitelikli Haller: Cezanın Bir Kat Artırılması (TCK m. 119/1)
TCK m. 112, 113, 114 ve 115 kapsamındaki suçların; silahla (a), kişinin kendisini tanınmayacak bir hale koyması suretiyle, imzasız mektupla veya özel işaretlerle (b), birden fazla kişi tarafından birlikte (c), var olan veya var sayılan suç örgütlerinin oluşturdukları korkutucu güçten yararlanılarak (d) ya da kamu görevinin sağladığı nüfuz kötüye kullanılmak suretiyle (e) işlenmesi halinde verilecek ceza bir kat artırılır.
Bileşik Suç Kuralı ve Ağırlaşmış Yaralama İstisnası (TCK m. 42 ve m. 119/2)
Bu suçların unsuru olan "tehdit" (TCK m. 106) veya "basit cebir/yaralama" (TCK m. 86/2, 108) eylemleri TCK m. 42 bileşik suç kuralı gereği suçun içinde erir ve ayrıca cezalandırılmaz. Ancak suçların işlenmesi sırasında kasten yaralama suçunun neticesi sebebiyle ağırlaşmış hallerinin (TCK m. 87) gerçekleşmesi durumunda, TCK m. 119/2 uyarınca ayrıca kasten yaralama suçuna ilişkin hükümler uygulanır.
Yargıtay Uygulama İlkeleri ve İspat Kriterleri
- Sağlıkta Şiddet Vakalarında TCK m. 113/2 Uygulaması: Yargıtay 4. ve 18. Ceza Dairesi kararlarına göre; hastanede görev yapan hekim veya sağlık personeline cebir veya tehdit uygulanması ya da poliklinik/acil servis düzeninin hukuka aykırı davranışla bozulması sonucunda sağlık hizmetinin fiilen kesintiye uğraması (diğer hastaların muayene edilememesi, hizmetin durması) halinde TCK m. 113/1-2 (kamu/sağlık hizmetinden yararlanma hakkının engellenmesi) suçu oluşur. Bunun için hizmetin fiilen aksadığının tutanak ve tanık beyanlarıyla tespit edilmesi gerekir.
- Zorunlu Eğitim Çağındaki Çocuğun Okula Gönderilmemesi (TCK m. 112/1-b): Çocuğun eğitim hakkını cebir, tehdit veya hukuka aykırı davranışla (örneğin küçük yaşta gayriresmi evlendirme veya çalıştırma amacıyla okuldan koparma) engelleyen kişiler hakkında, 222 sayılı İlköğretim ve Eğitim Kanunu’ndaki idari yaptırımların ötesinde hukuka aykırı engelleme unsuru gerçekleşmişse TCK m. 112/1-b gündeme gelir.
- Yaşam Tarzına Müdahale (TCK m. 115/3) Kriteri: Kişinin giyim kuşamına, ibadet biçimine, oruç tutup tutmamasına veya inanç/kanaatinden kaynaklanan günlük yaşam tercihlerine cebir, tehdit ya da hukuka aykırı bir davranışla müdahale edilmesi TCK m. 115/3 kapsamında değerlendirilir.
- Kasten Yaralama veya Hakaret ile İçtima: Cebir (basit yaralama) ve tehdit TCK m. 112-115 suçlarının yasal unsuru olduğundan bileşik suç (TCK m. 42) gereği ayrıca tehdit veya basit yaralamadan ceza verilmez; ancak hakaret suçu (TCK m. 125) bu suçların unsuru olmadığından engelleme sırasında hakaret de edilmişse her iki suçtan ayrı ayrı hüküm kurulur.
Ceza Muhakemesi Süreci: Soruşturmadan Kanun Yoluna
1. Soruşturma Aşaması (CMK m. 158-174)
Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından ihbar veya şikâyet üzerine delillerin toplanması, şüpheli ifadesinin alınması ve koruma tedbirlerinin (adli kontrol/tutuklama) değerlendirilmesi.
2. Alternatif Çözüm Yolları (CMK m. 253 / TCK m. 75)
Suçun uzlaştırma veya önödeme kapsamında olması halinde kamu davası açılmadan önce uzlaştırma bürosu veya önödeme ihtarı işlemlerinin yürütülmesi.
3. İddianamenin Değerlendirilmesi ve Kovuşturma (CMK m. 170-222)
Yeterli şüphe oluştuğunda düzenlenen iddianamenin görevli mahkemece kabulü ile kovuşturma (duruşma) aşamasına geçilmesi ve delillerin tartışılması.
4. Hüküm ve Bireyselleştirme Kurumları (CMK m. 223, 231 / TCK m. 50-51)
Yargılama sonunda beraat, mahkûmiyet, kısa süreli hapis cezasının seçenek yaptırımlara çevrilmesi, erteleme veya koşulları varsa HAGB kararı verilmesi.
5. Kanun Yolları ve İnfaz (CMK m. 272-307 / 5275 s. Kanun)
İlk derece mahkemesi kararına karşı tebliğden itibaren 2 hafta içinde Bölge Adliye Mahkemesi (İstinaf) ve koşulları varsa Yargıtay (Temyiz) denetimi.
Sık Sorulan Sorular
Hastanede doktora saldırılması veya olay çıkarılması halinde TCK m. 113 kamu hizmetinin engellenmesi suçu da oluşur mu?
Evet. Hekime veya sağlık çalışanına yönelik cebir, tehdit veya hukuka aykırı taşkınlık nedeniyle sağlık hizmetinin yürütülmesi fiilen durmuş veya diğer hastaların hizmet alması engellenmişse, fail hakkında yaralama/tehdit/hakaret suçlarının yanı sıra TCK m. 113/1-2 uyarınca sağlık hizmetinden yararlanma hakkının engellenmesi suçundan (2 yıldan 5 yıla kadar hapis ve 1/6 artırım) dava açılır.
Bir kişinin ibadet etmesini veya yaşam tarzı tercihini tehdit ya da baskıyla engellemenin cezası nedir?
TCK m. 115/2 ve 115/3 uyarınca cebir, tehdit veya hukuka aykırı başka bir davranışla bir kimsenin dini ibadetini yapmasını engelleyen ya da inanç, düşünce veya kanaatlerinden kaynaklanan yaşam tarzı tercihlerine müdahale eden kişiye 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası verilir. Suç birden fazla kişiyle veya silahla işlenirse ceza TCK m. 119 uyarınca bir kat artırılır.
Öğrencinin okula veya yurda girmesini engelleyen kişiler hakkında şikâyet aranır mı?
Hayır. TCK m. 112 kapsamındaki eğitim ve öğretim hakkının engellenmesi suçu şikâyete tabi değildir ve uzlaştırma kapsamında yer almaz; savcılıkça resen soruşturulur.
TCK m. 112-115 suçları birden fazla kişi tarafından birlikte işlenirse ceza ne kadar artar?
TCK m. 119/1-c hükmü uyarınca bu suçların birden fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi ortak ağırlaştırıcı neden olup, tayin edilen hapis cezası bir kat (iki katına çıkacak şekilde) artırılır.
İlgili Ceza Kanunları, Muhakeme Kurumları ve Başvuru Dilekçeleri
İlgili Çalışma Alanları
İlgili Ceza Mevzuatı
İlgili Dilekçe Rehberleri
Ceza Muhakemesi & İnfaz Kurumları
- HAGB (CMK m. 231)
- KYOK / Takipsizlik (CMK m. 172)
- Tutuklama & Adli Kontrol (CMK m. 100)
- Etkin Pişmanlık & Haksız Tahrik (TCK m. 29, 168)
- Uzlaştırma & Önödeme (CMK m. 253)
- Basit Yargılama & Seri Muhakeme (CMK m. 250-251)
- Denetimli Serbestlik & İnfaz (5275 s. K.)
- Erteleme & Seçenek Yaptırımlar (TCK m. 50-51)
Bu sayfada yer alan ceza hukuku bilgileri 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu ve ilgili özel ceza kanunları hükümleri çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Her ceza soruşturması ve kovuşturması somut olayın delil durumuna göre değerlendirilir.