Kavramın Tanımı ve Hukuki Çerçevesi
Ceza muhakemesinde "adli arama" (CMK m. 116-122), bir suç işlendiği şüphesi üzerine şüpheli veya sanığın yakalanması ya da suç delillerinin elde edilmesi amacıyla bir kimsenin konutunda, işyerinde, kendisine ait diğer yerlerde, üstünde, eşyasında veya aracında yapılan gizli olanı ortaya çıkarmaya yönelik araştırma işlemidir. CMK m. 116 uyarınca yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği hususunda "makul şüphe" varsa; şüphelinin veya sanığın üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir. Şüpheli veya sanık dışındaki diğer kişilerin (üçüncü kişilerin) üstü, eşyası, konutu veya işyerinin aranabilmesi için ise CMK m. 117 uyarınca soyut makul şüphe yetmez; aranan kişinin veya suçun delillerinin belirtilen yerlerde bulunduğunun "olaylara (somut vakıalara)" dayanılarak kabul edilebilmesi şarttır.
CMK m. 119/1 uyarınca arama tedbirine karar verme yetkisi kural olarak "hâkime" (soruşturma evresinde Sulh Ceza Hâkimliğine, kovuşturma evresinde mahkemeye) aittir. Ancak gecikmesinde sakınca bulunan hallerde "Cumhuriyet savcısının", Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hallerde ise "kolluk amirinin" yazılı emri ile kolluk memurları arama yapabilirler. Bununla birlikte kanun koyucu özel hayatın ve konut dokunulmazlığının korunması amacıyla çok önemli bir istisna getirmiştir: "Konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama, sadece hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile yapılabilir" (CMK m. 119/1, c. 2). Dolayısıyla kolluk amirinin yazılı emriyle konut veya işyeri araması yapılması kesinlikle mümkün değildir! Ayrıca konutta, işyerinde veya diğer kapalı yerlerde gece vaktinde arama yapılamaz; ancak suçüstü, gecikmesinde sakınca bulunan hal veya yakalanmış/gözaltına alınmış olup da firar eden kişi ya da tutuklu/hükümlünün tekrar yakalanması amacıyla gece araması yapılabilir (CMK m. 118). Cumhuriyet savcısı hazır olmaksızın konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde arama yapabilmek için o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan "iki kişi" bulundurulur (CMK m. 119/4).
CMK m. 123-134 arasında düzenlenen "elkoyma" ise, ispat aracı olarak yararlı görülen ya da eşya veya kazanç müsaderesinin konusunu oluşturan malvarlığı değerleri üzerindeki zilyedinin tasarruf yetkisinin kamu gücüyle geçici olarak kaldırılmasıdır. Yanında bulunduran kişi rızasıyla teslim ederse eşya sadece "muhafaza altına" alınır; rızasıyla teslim etmezse "elkonulabilir" (CMK m. 123). CMK m. 127/1 uyarınca elkoyma işlemi, hâkim kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının, Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hallerde ise kolluk amirinin yazılı emri ile kolluk memurları tarafından gerçekleştirilir. Hâkim kararı olmaksızın yapılan elkoyma işlemi, "yirmidört saat içinde" görevli hâkimin onayına sunulur; hâkim kararını elkoymadan itibaren "kırksekiz saat içinde" açıklar, aksi halde elkoyma kendiliğinden kalkar (CMK m. 127/3). Bilgisayarlarda, bilgisayar programlarında ve kütüklerinde arama, kopyalama ve elkoyma ise çok daha sıkı şartlara bağlanmış olup CMK m. 134 uyarınca yalnız "somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı ve başka suretle delil elde etme imkânının bulunmaması" halinde hâkim veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısı tarafından verilecek kararla (savcı kararının 24 saat içinde hâkim onayına sunulması ve hâkimin 48 saat içinde karar vermesi şartıyla) yapılabilir.
Şartları ve Uygulama İlkeleri
- Şüpheli veya sanığın aranması için "makul şüphe" (CMK m. 116), üçüncü kişilerin aranması için ise aranan kişinin veya delillerin orada bulunduğuna dair "olaylara dayanan somut emareler" (CMK m. 117) aranır.
- Konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama yalnız "hâkim kararı" veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde "Cumhuriyet savcısının yazılı emri" ile yapılabilir; kolluk amirinin emriyle konut/işyeri aranamaz (CMK m. 119/1).
- Cumhuriyet savcısı hazır olmaksızın konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde yapılan aramalarda o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan en az "iki kişinin" (arama tanığının) hazır bulundurulması kanuni geçerlilik şartıdır (CMK m. 119/4).
- Hâkim kararı olmaksızın (savcı veya kolluk amiri emriyle) yapılan elkoyma işlemi 24 saat içinde görevli hâkimin onayına sunulmalı ve hâkim 48 saat içinde kararını açıklamalıdır; aksi halde elkoyma kendiliğinden kalkar (CMK m. 127/3).
- Bilgisayar, telefon ve dijital materyallerde arama ve elkoyma (CMK m. 134) için "somut delillere dayanan kuvvetli şüphe" ve "başka suretle delil elde etme imkânının bulunmaması" şart olup sistemdeki verilerin yedeklemesi (imajı) alınarak ilgilisine kopyası verilir.
Ceza Muhakemesinde Arama (CMK m. 116-122) ve Elkoyma (CMK m. 123-134) Koruma Tedbirleri Hakkında Sık Sorulan Sorular
Usulsüz yapılan bir arama (örneğin arama kararı olmadan veya konut aramasında iki komşu/ihtiyar heyeti üyesi bulundurulmadan yapılan arama) sonucunda ele geçirilen suç unsuru delil olarak kullanılabilir mi?
Anayasa m. 38/6 ve CMK m. 206/2-a ile m. 217/2 uyarınca "kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulgular delil olarak kabul edilemez". Yargıtay Ceza Genel Kurulunun yerleşik içtihatlarına göre; arama kararı olmaksızın veya CMK m. 119/4'teki usul kurallarına aykırı yapılan aramada elde edilen deliller "hukuka aykırı delil" niteliğinde olup hükme esas alınamaz (ancak başlı başına bulundurulması suç olan eşyanın CMK m. 256 ve TCK m. 54 uyarınca müsaderesine karar verilir).
Avukat bürolarında arama ve elkoyma işlemi genel hükümlere göre kolluk tarafından yapılabilir mi?
Hayır. CMK m. 130 uyarınca avukat büroları ancak "mahkeme kararı ile" ve kararda belirtilen olayla ilgili olarak, "Cumhuriyet savcısının denetiminde" ve kayıtlı olduğu "baro başkanı veya onu temsil eden bir avukatın" hazır bulundurulması şartıyla aranabilir; kolluk tek başına avukat bürosunda arama yapamaz.
Şüpheli ile aralarında tanıklıktan çekinme hakkı bulunan kişilerin (eş, çocuk, anne-baba) arasındaki mektup ve belgelere elkonulabilir mi?
CMK m. 126 uyarınca şüpheli veya sanık ile CMK m. 45 ve m. 46'ya göre tanıklıktan çekinebilecek kimseler (nişanlısı, eşi, altsoyu, üstsoyu, müdafii, hekimi vb.) arasındaki mektuplara ve belgelere, "bu kimselerin nezdinde bulundukça" elkonulamaz (suça iştirak şüphesi hariç).
Ceza Muhakemesinde Arama (CMK m. 116-122) ve Elkoyma (CMK m. 123-134) Koruma Tedbirleri İle İlgili Kanun, İçtihat ve Hesaplama Rehberleri
İlgili Çalışma Alanları
İlgili Temel Kanunlar
İlgili Hesaplama Araçları
Bu madde Türk hukuku mevzuatı çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklar için hukuki görüş niteliği taşımaz.