Kavramın Tanımı ve Hukuki Çerçevesi
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK) m. 82 ve m. 83 ile 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 93 hükümleri, borçlunun ekonomik varlığının tamamen yok edilmesini önlemek ve insan onuruna yaraşır asgari yaşam hakkını korumak amacıyla bazı mal ve hakların haczedilemeyeceğini (tamamen veya kısmen haczedilmezlik) düzenlemiştir. İİK m. 82'de sayılan başlıca haczedilmez mallar şunlardır: Devlet malları (m. 82/1-1), borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireyleri için lüzumlu eşya (aynı amaçla kullanılan eşyanın birden fazla olması durumunda bunlardan biri - m. 82/1-3), borçlunun sanat ve mesleki için lüzumlu olan alet, edevat ve kitapları (m. 82/1-2), öğrenci bursları (m. 82/1-9) ve "borçlunun haline münasip evi" (meskeniyet iddiası - m. 82/1-12).
"Meskeniyet (haline münasip ev) iddiası" (İİK m. 82/1-12) uyarınca borçlunun kendisi ve ailesinin barınması için zorunlu olan tek konutu haczedilemez. Ancak evin kıymeti fazla ise (borçlunun sosyal ve ailevi durumuna göre lüks nitelikteyse), bedelinden haline münasip bir yer alınabilecek miktar borçluya bırakılmak üzere haczedilerek satılır (bu madde hükmü, evin üzerinde ipotek tesis edilmişse veya borç bu evin satış bedelinden doğmuşsa uygulanmaz). Maaş ve ücretler bakımından ise İİK m. 83 uyarınca çalışanların maaşlarının en az dörtte biri (1/4) haczedilebilirken; 5510 sayılı Kanun m. 93 uyarınca "emekli maaşları" (SGK nafaka borçları ve prim alacakları hariç) borçlunun hacizden sonra vereceği açık muvafakati bulunmadıkça "kesinlikle haczedilemez".
İİK m. 83/a uyarınca haczedilmezlikten "önceden (haciz konulmadan önce)" feragat edildiğine dair sözleşmeler ve muvafakatler geçersizdir (örneğin kredi sözleşmesi imzalanırken emekli maaşına haciz konulmasına peşinen verilen onay geçersizdir). Haczedilemeyen bir mal veya maaş haczedildiğinde borçlu, haczi öğrendiği tarihten itibaren "yedi gün" içinde İcra Hukuk Mahkemesine "haczedilmezlik şikâyetinde" (İİK m. 16) bulunmalıdır; Devlet mallarının haczedilmezliği ve kamu düzenine ilişkin mutlak haczedilmezlik hallerinde ise şikâyet süresizdir.
Şartları ve Uygulama İlkeleri
- Borçlunun haline münasip evi (meskeniyet iddiası - İİK m. 82/1-12) ve lüzumlu ev eşyaları (İİK m. 82/1-3) haczedilemez.
- Meskeniyet şikâyeti ve kişisel haczedilmezlik şikâyetleri, haczin öğrenildiği tarihten itibaren 7 günlük hak düşürücü süre içinde İcra Hukuk Mahkemesine yapılır (İİK m. 16).
- 5510 sayılı Kanun m. 93 uyarınca emekli maaşları (nafaka ve SGK prim borcu hariç) borçlunun hacizden sonraki muvafakati olmadan haczedilemez.
- Hacizden önce imzalanan haczedilmezlikten feragat/muvafakat belgeleri İİK m. 83/a uyarınca kesin olarak hükümsüzdür.
- Aktif çalışanların (işçi ve memurların) maaş ve ücretlerinin borçlunun rızası aranmaksızın 1/4'ü haczedilebilir (İİK m. 83, İşK m. 35).
Haczedilmezlik Şikâyeti ve Meskeniyet İddiası Hakkında Sık Sorulan Sorular
Emekli maaşımdan kesinti yapılması üzerine yaptığım şikâyet kabul edilirse geçmişte kesilen paralar da bana iade edilir mi?
Borçlunun hacizden sonra verdiği geçerli bir muvafakat olmaksızın emekli maaşı üzerine konulan haczin kaldırılması için İcra Mahkemesine şikâyet (süresiz şikâyet kapsamında değerlendirilen hallerde veya kesinti öğrenildikten itibaren) yapıldığında, mahkeme maaş haczini kaldırır ve icra veznesinde henüz alacaklıya ödenmemiş paraların iadesine, şikâyet tarihinden sonraki kesintilerin durdurulmasına karar verir.
Üzerine banka ipoteği koyduğum tek evim satılırken "meskeniyet (haline münasip ev)" şikâyetinde bulunabilir miyim?
Kural olarak hayır. İİK m. 82/son ve yerleşik Yargıtay içtihatları uyarınca malik kendi serbest iradesiyle evi üzerinde ipotek tesis etmişse (zorunlu aile konutu ipoteği istisnaları hariç) o ipotek alacaklısına karşı meskeniyet iddiasında bulunamaz. Ayrıca taşınmaz üzerinde daha önce konulmuş ve kesinleşmiş bir ipotek varsa, ipotek bedeli evin haline münasip değerinden düşüldükten sonra kalan kısım borçlunun haline münasip ev almasına yetmiyorsa diğer haciz alacaklılarına karşı da meskeniyet şikâyeti reddedilir.
Ev haczi sırasında buzdolabı, çamaşır makinesi veya televizyon haczedilebilir mi?
Hayır. 6352 sayılı Kanunla değişik İİK m. 82/1-3 uyarınca borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireyleri için lüzumlu ev eşyaları (buzdolabı, çamaşır makinesi, bulaşık makinesi, televizyon, koltuk takımı, yatak vb.) haczedilemez; ancak aynı amaçla kullanılan eşyadan evde birden fazla varsa yalnız ikincisi haczedilebilir.
Haczedilmezlik Şikâyeti ve Meskeniyet İddiası İle İlgili Kanun, İçtihat ve Hesaplama Rehberleri
İlgili Çalışma Alanları
İlgili Temel Kanunlar
Bu madde Türk hukuku mevzuatı çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklar için hukuki görüş niteliği taşımaz.