Yurt Dışı Hizmet Borçlanması (3201 Sayılı Kanun), SGK Emeklilik Şartları, İlk İşe Giriş Tarihi Tespiti ve İş Mahkemesi Davaları Rehberi

Yurt dışında çalışan Türk vatandaşları ve doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izni almak suretiyle Türk vatandaşlığını kaybeden Mavi Kart sahipleri açısından, yabancı ülkede geçen çalışma, işsizlik ve ev kadınlığı sürelerinin Türkiye’de emekliliğe saydırılması 3201 sayılı Yurt Dışında Bulunan Türk Vatandaşlarının Yurt Dışında Geçen Sürelerinin Sosyal Güvenlikleri Bakımından Değerlendirilmesi Hakkında Kanun ile düzenlenmiştir. 2019 yılında 7186 sayılı Kanun ve 2020 yılında 7247 sayılı Kanun ile yapılan köklü değişiklikler sonrasında yurt dışı borçlanma prim oranı, borçlanılan sürelerin statüsü (4/1-b Bağ-Kur) ve kısa süreli çalışmalarda (Minijob) emekli aylığının kesilmemesi kuralları yeniden şekillenmiştir.

Ayrıca Türkiye ile ikili sosyal güvenlik sözleşmesi bulunan ve sözleşmesinde özel hüküm yer alan Almanya, Fransa, Hollanda, Belçika, Avusturya, İsviçre, Lüksemburg, İtalya, Kanada ve Kebek (Quebec) gibi ülkelerde ilk defa sigortalı çalışmaya başlanan tarihin Türkiye’de de "ilk işe giriş tarihi" (örneğin 8 Eylül 1999 öncesi EYT kapsamı) olarak kabul edilmesi, SGK’nın idari ret kararlarına karşı İş Mahkemesinde açılan tespit davalarıyla doğrudan bağlantılıdır. Bu kapsamlı rehberde; 3201 sayılı Kanun kapsamındaki tüm borçlanma şartları, 3 aylık ödeme süresi, ilk işe giriş tarihi kabul edilen ve edilmeyen ülkeler ayrımı, Mavi Kartlıların borçlanma hakları ve "kesin dönüş" şartı güncel mevzuat ve Yargıtay 10. Hukuk Dairesi içtihatları ışığında incelenmektedir.

1. 3201 Sayılı Kanun Kapsamında Kimler Hangi Süreleri Borçlanabilir?

3201 sayılı Kanun’un 1. maddesi uyarınca, Türk vatandaşları ile doğumla Türk vatandaşı olup da çıkma izni almak suretiyle Türk vatandaşlığını kaybedenler (Mavi Kartlılar), 18 yaşını doldurduktan sonra Türk vatandaşı olarak yurt dışında geçen şu üç grup süreyi borçlanabilirler:

1. Yurt Dışında Geçen Sigortalı Çalışma Süreleri: Bulunulan ülkenin resmi sosyal güvenlik kurumuna (örneğin Almanya’da Deutsche Rentenversicherung - DRV, Fransa’da CNAV / CARSAT, Hollanda’da SVB / UWV, Avusturya’da PVA, İsviçre’de AHV / AVS, Belçika’da SFPD) prim ödenerek geçen bağımlı (işçi) veya bağımsız (esnaf/şirket ortağı) çalışma süreleri.
2. Çalışma Süreleri Arasında veya Sonunda Birer Yıla Kadar Olan İşsizlik Süreleri: Yurt dışındaki sigortalı çalışma süreleri arasında veya sonunda her birinde 1 yıla kadar olan ve o ülkede işsizlik ödeneği/sigortası kapsamında belgelenen işsizlik süreleri.
3. Ev Kadınlığı Süreleri (Kadınlar İçin Çok Önemli Avantaj): Yurt dışında medeni duruma (evli, bekar, boşanmış veya dul olmasına) bakılmaksızın, sigortalı çalışmaya tabi olmaksızın ikamet edilen (ev kadınlığı olarak geçen) sürelerin tamamı. Kadın sigortalılar, yabancı ülkede hiç çalışmamış olsalar dahi, sadece o ülkede yasal olarak ikamet ettikleri süreleri emniyet/belediye ikamet belgesi (Meldebescheinigung, Aufenthaltsbescheinigung, Uittreksel BRP) ve pasaport giriş-çıkış kayıtlarıyla belgeleyerek borçlanabilir ve Türkiye’den emekli olabilirler.

2. 7186 Sayılı Kanun Sonrası Borçlanma Statüsü (4/1-b Bağ-Kur) ve %45 Prim Hesabı

1 Ağustos 2019 tarihinde yürürlüğe giren 7186 sayılı Kanun’un 9. maddesi ile 3201 sayılı Kanun’un 4. ve 5. maddelerinde yapılan değişiklik uyarınca, yurt dışı hizmet borçlanması sistemi şu kurallara bağlanmıştır:

3. Yurt Dışındaki İlk İşe Giriş Tarihinin Türkiye’de Sayılması ve İş Mahkemesi Tespit Davaları (3201 s. K. m. 5/5)

Türkiye’de emeklilik yaşını ve prim gün sayısını belirleyen en kritik parametre "ilk defa uzun vadeli sigorta kollarına tabi olarak işe başlanan tarih"tir (örneğin 8 Eylül 1999 öncesinde sigortalı olanların yaş şartına takılmadan EYT kapsamında emekli olabilmesi). 3201 sayılı Kanun’un 5. maddesinin 5. fıkrası uyarınca; "Sosyal güvenlik sözleşmesi yapılmış ülkelerdeki hizmetlerini bu Kanuna göre borçlananların, sözleşme yapılan ülkede ilk defa çalışmaya başladıkları tarih, ilk işe giriş tarihi olarak dikkate alınmaz. Ancak, uluslararası sosyal güvenlik sözleşmelerinde Türk sigortasına girişinden önce akit ülke sigortasına girdiği tarihin Türk sigortasına girdiği tarih olarak kabul edileceğine ilişkin özel hüküm bulunan ülkelerdeki sigortalılık sürelerini borçlananların akit ülkede ilk defa çalışmaya başladıkları tarih, ilk işe giriş tarihi olarak kabul edilir."

3.1. İkili Sözleşmesinde "İlk İşe Giriş Tarihi" Özel Hükmü Bulunan 21 Akit Ülke ve İstisnalar

Türkiye’nin imzaladığı ikili sosyal güvenlik sözleşmelerinde özel hüküm bulunması ve SGK listesi ile Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve Yargıtay 10. Hukuk Dairesinin istikrar kazanmış içtihatları doğrultusunda, şu 21 akit ülke/bölgede ilk defa sigortalı çalışmaya başlanan (veya Almanya’da çocuk yetiştirme süresi Kindererziehungszeiten olarak tescil edilen) tarih, Türkiye’de de ilk işe giriş tarihi olarak kabul edilmektedir:

• Avrupa Ülkeleri: Almanya, Fransa, Hollanda, Avusturya, İsviçre, Lüksemburg, İtalya, Çekya, Slovakya, Hırvatistan, Arnavutluk, Bosna-Hersek, Kuzey Makedonya ve Belçika (Belçika’da 01.09.2018 tarihli sözleşme tadilatından önce çalışmaya başlayanların ilk işe giriş tarihi Türkiye’de geçerlidir; 01.09.2018 sonrasında ilk defa işe başlayanlar için bu hüküm uygulanmaz);
• Diğer Akit Ülkeler: Kanada, Kebek (Quebec), Azerbaycan, Gürcistan, Kore Cumhuriyeti (Güney Kore), Tunus ve K.K.T.C. (KKTC’de 01.10.2020 tarihli sözleşme tadilatından önce çalışmaya başlayanlar için geçerlidir).
• Sözleşmesinde Özel Hüküm Bulunmayan Ülkeler (İngiltere, Danimarka, İsveç, Norveç): Türkiye’nin Birleşik Krallık (İngiltere), Danimarka, İsveç ve Norveç ile imzaladığı sosyal güvenlik sözleşmelerinde ilk işe giriş tarihinin Türkiye’de başlangıç sayılacağına dair özel hüküm yer almamaktadır. Bu nedenle söz konusu dört ülkede geçen süreler borçlanıldığında; Türkiye’de önceden sigorta girişi yoksa borcun tamamen ödendiği tarihten, Türkiye’de sigorta girişi varsa mevcut başlangıç tarihinden borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülerek sigortalılık başlangıcı belirlenir (3201 s. K. m. 5/2-3).

SGK, özel hüküm bulunan ülkelerdeki bazı sigortalılıklarda veya çocuk yetiştirme sürelerinde yurt dışındaki ilk işe giriş tarihini idari aşamada doğrudan kabul etmeyip borçlanma bedelinin ödendiği tarihten geriye doğru götürme yöntemi uygulayabilmektedir. Bu durumda SGK’ya yapılan yazılı başvuru üzerine verilen ret kararına karşı, Türkiye’ye bizzat gelmeye gerek olmaksızın avukat aracılığıyla İş Mahkemesinde "Yurt Dışı İlk İşe Giriş Tarihinin Tespiti ve Emekli Aylığı Bağlanması" davası açılır (7036 s. İş Mahkemeleri Kanunu m. 4 uyarınca SGK işlemlerinde önce kuruma başvuru dava şartıdır, arabuluculuk uygulanmaz).

4. Mavi Kart Sahiplerinin Yurt Dışı Borçlanma Hakkı ve Kritik "Türk Vatandaşlığı Dönemi" Kuralı

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu m. 28 kapsamındaki Mavi Kart sahipleri, 3201 sayılı Kanun m. 1 uyarınca SGK’ya idari başvuru yaparak yurt dışı borçlanması yapma hakkına sahiptir. Ancak Mavi Kartlıların borçlanmasında çok kritik bir kanuni sınır bulunmaktadır:

• Mavi Kart sahipleri, yalnızca Türk vatandaşı oldukları dönemde (yani İçişleri Bakanlığından çıkma izni alıp yabancı ülke vatandaşlığına geçerek Türk vatandaşlığını kaybettikleri tarihe kadar olan dönemde) yurt dışında geçen çalışma, işsizlik ve ev kadınlığı sürelerini borçlanabilirler.
• Türk vatandaşlığından çıkıldıktan (Mavi Kart alındıktan) sonra yurt dışında geçen çalışma veya ikamet süreleri 3201 sayılı Kanun kapsamında borçlanılamaz.
• Bu nedenle Mavi Kart sahiplerinin; 18 yaşını doldurdukları tarih ile Türk vatandaşlığından çıktıkları tarih arasındaki yurt dışı sürelerinin emeklilik için yeterli olup olmadığını hesaplamaları, eksik kalan günleri varsa Türkiye’de isteğe bağlı sigorta veya çalışma alternatiflerini değerlendirmeleri gerekir.

5. Emekli Aylığı Bağlanması İçin "Kesin Dönüş" Şartı ve Kısa Süreli Çalışma (Minijob) İstisnası (3201 s. K. m. 6)

Yurt dışı borçlanma bedelini ödemek için yurt dışında çalışmayı bırakmak gerekmez; kişi yurt dışında tam zamanlı çalışırken de borçlanma yapıp primini ödeyebilir. Ancak yaş, sigortalılık süresi ve prim gün sayısı tamamlanıp SGK’dan emekli (yaşlılık) aylığı bağlanması talep edildiği anda, 3201 sayılı Kanun’un 6. maddesindeki "yurt dışından kesin dönüş yapma" şartının gerçekleşmiş olması zorunludur.

Kanundaki "Kesin Dönüş" kavramı; kişinin yabancı ülkedeki oturum iznini iptal ettirip eşyalarını toplayarak Türkiye’ye taşınması anlamına gelmez (kişi yılın büyük bölümünde yine Almanya, Fransa veya Hollanda’da yaşamaya devam edebilir). Kanuni anlamda kesin dönüş şu üç şartın sağlanmasıdır:

1. Yurt Dışında Zorunlu Sigortaya Tabi Çalışmanın Sona Ermesi: Kişinin yabancı ülkede tam zamanlı veya zorunlu sigortaya tabi işçi/esnaf çalışmasını sonlandırmış olması.
2. 7247 Sayılı Kanun "Kısa Süreli Çalışma (Minijob / Geringfügige Beschäftigung)" İstisnası (3201 s. K. m. 6/B): 26 Haziran 2020 tarihinde yürürlüğe giren 7247 sayılı Kanun m. 3 ile getirilen çok önemli esneklik uyarınca; yurt dışında zorunlu sigortalılığa tabi olsalar dahi, yabancı ülkede "kısa süreli çalışmaya" (Almanya ve Avusturya’da Minijob / geringfügige Beschäftigung, İsviçre, Hollanda ve diğer ülkelerde cüzi kazançlı/kısa süreli işler) tabi olarak çalışanların Türkiye’den emekli aylıkları bağlanır ve mevcut aylıkları KESİLMEZ.
3. İkamete Dayalı Sosyal Yardım ve Sigorta Ödeneği Alınmaması: Yurt dışında çalışmaya dayalı işsizlik ödeneği (Arbeitslosengeld I), hastalık ödeneği (Krankengeld) veya ikamete dayalı sosyal yardım (Bürgergeld / Grundsicherung / Bijstandsuitkering / RSA) alınmaması şarttır. (Buna karşılık yurt dışında çalışılan primlerle hak kazanılan yabancı ülke emekli aylığının / Altersrente alınması, Türkiye’den emekli aylığı alınmasına hiçbir şekilde engel değildir; kişi her iki ülkeden de aynı anda emekli maaşı alabilir).

6. Ülkelere Göre SGK Borçlanma Başvurusunda İstenen Resmi Hizmet ve İkamet Belgeleri

3201 sayılı Kanun uyarınca yapılacak yurt dışı hizmet borçlanması başvurularında, sigortalının bulunduğu ülkenin sosyal güvenlik kurumundan veya belediye/nüfus makamından alması gereken belgeler ülkelere göre farklılık gösterir:

• Almanya (Deutsche Rentenversicherung - DRV): Çalışma süreleri ve çocuk yetiştirme süreleri (Kindererziehungszeiten) için güncel Versicherungsverlauf (sigorta hizmet cetveli) ve Kontoauszug; ev kadınlığı süreleri için ise yaşanılan tüm şehirlerin belediye nüfus dairelerinden (Einwohnermeldeamt / Bürgeramt) alınan ayrıntılı Erweiterte Meldebescheinigung / Aufenthaltsbescheinigung (giriş-çıkış tarihlerini ve vatandaşlık bilgisini içeren ikamet belgesi).
• Fransa (CNAV / CARSAT / MSA): Sigortalı çalışma dönemlerini ve yıllık prim çeyreklerini (trimestres) gösteren Relevé de carrière belgesi; işsizlik dönemleri için France Travail (Pôle Emploi) kayıtları.
• Hollanda (SVB ve UWV): Hollanda Sosyal Sigortalar Bankasından (Sociale Verzekeringsbank - SVB) ve İşçi Sigortaları Kurumundan (UWV) alınan Verzekeringsbericht / Arbeidsverleden hizmet dökümü ile belediye kayıtlarından (Basisregistratie Personen - BRP) alınan tarihsel ikamet özeti (Uittreksel BRP met woonhistorie).
• Belçika, Avusturya ve İsviçre: Belçika’da Federal Emeklilik Kurumu (SFPD / FPD - MyPension) hizmet cetveli ve belediye (Commune / Gemeente) ikamet belgesi; Avusturya’da Pensionsversicherungsanstalt (PVA) tarafından düzenlenen Versicherungsdatenauszug ve Zentrales Melderegister (ZMR) kaydı; İsviçre’de Ausgleichskasse (AHV / AVS) tarafından düzenlenen bireysel hesap özeti (Individueller Kontoauszug - IK).

7. Kısmi Emeklilik (Sözleşme Aylığı) ile Tam Emeklilik (3201 s. Kanun Borçlanması) Arasındaki Fark

Yurt dışında yaşayan vatandaşlarımızın sıklıkla karıştırdığı bir diğer husus, ikili sosyal güvenlik sözleşmelerine göre bağlanan "kısmi sözleşme aylığı (pro-rata emeklilik)" ile 3201 sayılı Kanun’a göre borçlanarak bağlanan "tam emekli aylığı" arasındaki farktır:

• Kısmi Sözleşme Aylığı (Hizmet Birleştirmesi): Kişinin hem Türkiye’de hem de sözleşmeli yabancı ülkede (örneğin Almanya veya Fransa’da) çalışması varsa, hiç borçlanma parası ödemeden iki ülkedeki günlerini birleştirerek emeklilik hakkı kazanabilir; ancak bu durumda SGK kişiye yalnızca Türkiye’de fiilen ödenmiş prim günlerinin toplam günlere oranı kadar (çok düşük tutarlı kısmi) aylık bağlar.
• 3201 Sayılı Kanun Kapsamında Tam Aylık: Kişi yurt dışındaki çalışma veya ev kadınlığı sürelerini 3201 sayılı Kanun’a göre %45 prim oranıyla borçlanıp bedelini ödediğinde ise, borçlanılan günler Türkiye’de çalışılmış gibi sayılarak tam yaşlılık (emekli) aylığı bağlanır.
• İhtiyacınız Kadar Gün Borçlanma İlkesi: Yurt dışında 25 veya 30 yıl çalışmış bir kişinin bu sürelerin tamamını borçlanarak yüksek meblağlar ödemesine gerek yoktur. Sigortalının ilk işe giriş tarihine, yaşına ve cinsiyetine göre emeklilik için kaç gün (örneğin 3600 gün, 5000 gün, 5400 gün veya 7200 gün) gerekiyorsa sadece emekliliğe yetecek gün sayısı kadar kısmi süre borçlanması yapılması mali açıdan en rasyonel yöntemdir.

8. Sıkça Sorulan Sorular

Almanya’da hem Alman Emeklilik Kurumundan (DRV) hem de Türkiye’den (SGK) aynı anda iki emekli maaşı alabilir miyim?

Evet. Yabancı ülkede ödediğiniz primler karşılığında bağlanan yaşlılık/emeklilik aylığı (Altersrente, Pension, AOW) kendi primlerinizle hak edilmiş bir sosyal sigorta hakkıdır; sosyal yardım niteliğinde değildir. Dolayısıyla hem bulunduğunuz Avrupa ülkesinden emekli maaşınızı hem de 3201 sayılı Kanun kapsamında borçlanarak Türkiye SGK’dan bağlanan emekli maaşınızı aynı anda ve kesintisiz olarak alabilirsiniz.

Yurt dışı borçlanma başvurusu yapmak ve İş Mahkemesinde dava açmak için Türkiye’ye gelmem gerekiyor mu?

Hayır. Hizmet cetvelinin (Versicherungsverlauf, Relevé de carrière, UWV verzekeringsbericht) ve ikamet belgesinin temin edilmesinden sonra, T.C. Başkonsolosluğundan (veya Apostilli noterden) avukatınıza vereceğiniz vekâletname ile SGK borçlanma başvurusu, tahakkuk takibi ve gerekirse İş Mahkemesinde ilk işe giriş tarihinin tespiti davası Türkiye’ye gelmenize gerek kalmadan yürütülür.

Türkiye’de hiç sigorta girişim yok; önce Türkiye’de birkaç gün SSK’lı çalışmam gerekir mi?

7186 sayılı Kanun’un yürürlüğe girdiği 1 Ağustos 2019 tarihinden önce Türkiye’de birkaç gün 4/1-a (SSK) kapsamında çalışıp borçlanmayı SSK statüsüne saydırmak mümkündü. Ancak 1 Ağustos 2019 sonrasında yapılan tüm yurt dışı borçlanmaları doğrudan 4/1-b (Bağ-Kur) statüsüne sayılmaktadır. Bununla birlikte, ikili sosyal güvenlik sözleşmesinde özel hüküm bulunan 21 akit ülke/bölgedeki ilk işe giriş tarihinizin Türkiye’de sayılması için Türkiye’de önceden sigorta girişinizin bulunması şart değildir.

Emekli olduktan sonra Türkiye’de 185 günden fazla kalma zorunluluğum var mı?

Hayır. 3201 sayılı Kanun kapsamında emekli aylığı bağlanan kişilerin Türkiye’de yılın yarısından fazla (185 gün) ikamet etmesi yönünde hiçbir zorunluluk yoktur. Yurt dışında tam zamanlı çalışmamak ve ikamete dayalı sosyal yardım/işsizlik ödeneği almamak kaydıyla, yılın tamamını yurt dışında geçirseniz dahi Türkiye’deki emekli aylığınız ödenmeye devam eder.

Yurt dışında bulunduğum ülkenin emeklilik kasasından prim iadesi (Beitragserstattung) alırsam Türkiye’de borçlanma yapabilir miyim?

Almanya’da Deutsche Rentenversicherung (DRV) veya diğer ülkelerin sosyal güvenlik kurumlarından geçmişte ödenen işçi primlerinin toplu olarak geri alınması (Beitragserstattung) durumunda, ilgili ülke mevzuatına göre o sigortalılık süreleri tasfiye edilmiş sayılır. Ancak 3201 sayılı Kanun uygulaması ve Yargıtay 10. Hukuk Dairesi içtihatları uyarınca, kadın sigortalılar yurt dışında yasal olarak ikamet ettikleri süreleri "ev kadınlığı süresi" olarak her halükarda borçlanmaya devam edebilirler; erkek sigortalılar açısından ise prim iadesi alınmadan önce Türkiye’deki emeklilik ve ilk işe giriş tarihi haklarının nasıl etkileneceği mutlaka önceden hesaplanmalıdır.