Kavramın Tanımı ve Hukuki Çerçevesi
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 396 ve devamında düzenlenen "vesayet", velayet altında bulunmayan küçüklerin (TMK m. 404) ve işlerini bizzat göremeyecek durumda olan ergin kişilerin (kısıtlıların) kişilik ve malvarlığı haklarını korumak ve hukuki işlemlerde onları temsil etmek amacıyla kurulan kamu vesayeti kurumudur. Vesayet makamları; vesayet daireleri (Sulh Hukuk Mahkemesi) ve denetim makamlarıdır (Asliye Hukuk Mahkemesi - TMK m. 397). Yetkili mahkeme küçüğün veya kısıtlının yerleşim yeri Sulh Hukuk Mahkemesidir (TMK m. 411).
Ergin bir kişinin kısıtlanması (hacir altına alınması) sebepleri TMK m. 405-408'de sınırlı olarak sayılmıştır: 1) Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı (TMK m. 405): İşlerini göremeyen veya korunması/bakımı için kendisine sürekli yardım gereken ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır (resmi sağlık kurulu raporu alınması zorunludur - TMK m. 409/2). 2) Savurganlık, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim (TMK m. 406): Kendisini veya ailesini darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açan ergin kısıtlanır (ilgilinin dinlenilmesi zorunludur - TMK m. 409/1). 3) Özgürlüğü bağlayıcı ceza (TMK m. 407 - 7499 sayılı Kanun değişikliği sonrası): Kesinleşmiş hapis cezasının infazı amacıyla ceza infaz kurumunda bulunan ergin bir kişi, "kendi isteği üzerine" kısıtlanır veya kendisine kayyım atanır; ancak toplam "beş yıl veya daha fazla" kesinleşmiş hapis cezasının infazına başlanan ergin kişi, isteği bulunmasa dahi kişiliğinin veya malvarlığının korunması bakımından gerekli görülürse kısıtlanabilir. 4) İstek üzerine kısıtlama (TMK m. 408): Yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin kendi kısıtlanmasını isteyebilir.
Vesayet makamı (Sulh Hukuk Mahkemesi), haklı sebepler engel olmadıkça öncelikle kısıtlının eşini veya yakın hısımlarından birini vasi olarak atar (TMK m. 414). Kısıtlanması için yeterli sebep bulunmamakla birlikte korunması bakımından fiil ehliyetinin sınırlanması gerekli görülen ergin bir kişiye ise kısıtlama yerine TMK m. 429 uyarınca (dava açma, sulh olma, taşınmaz alım-satımı, ödünç verme/alma, bağışlama ve kefil olma işlemleri için görüşü alınmak üzere) "yasal danışman" atanır.
Şartları ve Uygulama İlkeleri
- Vesayet makamı kısıtlanacak kişinin yerleşim yeri "Sulh Hukuk Mahkemesi", denetim makamı ise "Asliye Hukuk Mahkemesi"dir (TMK m. 397, m. 411).
- Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı (demans, Alzheimer vb.) sebebiyle kısıtlamada "resmi sağlık kurulu raporu" alınması kanuni zorunluluktur (TMK m. 409/2).
- Savurganlık, bağımlılık veya kötü yönetim (TMK m. 406) ile istek üzerine (TMK m. 408) kısıtlamada kısıtlanacak kişinin hâkim tarafından bizzat dinlenilmesi şarttır (TMK m. 409/1).
- Vasi, kısıtlı adına taşınmaz alım-satımı, ödünç, kambiyo taahhüdü ve dava/sulh işlemleri yapabilmek için Sulh Hukuk Mahkemesinden (TMK m. 462-463 gereğince bazı hallerde ayrıca Asliye Hukuk Mahkemesinden) izin almak zorundadır.
- Vasi, kısıtlının malvarlığı adına kefil olamaz, vakıf kuramaz ve önemli bağışlamalarda bulunamaz ("yasak işlemler" - TMK m. 449).
Vesayet, Kısıtlama (Hacir) ve Vasi Atanması Hakkında Sık Sorulan Sorular
Demans veya Alzheimer hastası olan yaşlı anne/babamızın emekli maaşını çekmek ve malvarlığını korumak için vasi atanması nasıl istenir?
Kısıtlanacak kişinin yerleşim yeri Sulh Hukuk Mahkemesine dilekçeyle başvurularak TMK m. 405 (veya m. 408) uyarınca vasi atanması talep edilir. Mahkeme kişiyi tam teşekküllü devlet/üniversite hastanesine sevk ederek resmi sağlık kurulu raporu alır ve eş veya çocuklardan uygun görüleni (diğer yakınların da görüşünü alarak) vasi olarak atar.
Vasi atanan kişi kısıtlının evini veya arsasını doğrudan tapuda satabilir mi?
Hayır. TMK m. 462/1-1 ve m. 444 uyarınca kısıtlıya ait taşınmazların satışı ancak kısıtlının menfaati gerektiriyorsa "Sulh Hukuk Mahkemesinin izniyle" ve kural olarak açık artırma (veya denetim makamı Asliye Hukuk Mahkemesinin istisnai onayıyla pazarlık) usulüyle yapılabilir; satış bedeli kısıtlı adına açılan vesayet banka hesabına bloke edilir.
Cezaevine giren hükümlülere vasi atanmasında 2024 yılında (8. Yargı Paketi ile) ne değişti?
Anayasa Mahkemesinin iptal kararı üzerine 7499 sayılı Kanun ile TMK m. 407 değiştirilmiş ve 1 yıl ve daha fazla hapis cezası alan herkesin otomatik olarak kısıtlanması uygulaması kaldırılmıştır. Yeni düzenlemeye göre hükümlüler kendi istekleriyle kısıtlanabilir; istekleri dışında kısıtlanabilmeleri için ise cezalarının 5 yıl veya daha fazla olması ve kişiliğinin/malvarlığının korunması bakımından kısıtlamanın gerekli görülmesi şarttır.
Vesayet, Kısıtlama (Hacir) ve Vasi Atanması İle İlgili Kanun, İçtihat ve Hesaplama Rehberleri
İlgili Çalışma Alanları
İlgili Temel Kanunlar
İlgili Hesaplama Araçları
Bu madde Türk hukuku mevzuatı çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklar için hukuki görüş niteliği taşımaz.