Kavramın Tanımı ve Hukuki Çerçevesi
Türk Borçlar Hukukunda haksız fiil sorumluluğunun temel ilkesi kusur sorumluluğu (TBK m. 49) olmakla birlikte, kanun koyucu hakkaniyet, özen yükümlülüğü ve tehlike esasına dayanan özel "kusursuz (objektif) sorumluluk" halleri öngörmüştür (TBK m. 65-71). TBK m. 66 uyarınca adam çalıştıran, çalışanın, kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlüdür. Adam çalıştıran, çalışanını seçerken, işiyle ilgili talimat verirken, gözetim ve denetimde bulunurken, zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse (kurtuluş kanıtı) sorumlu olmaz. Bir işletmede adam çalıştıran ise, işletmenin çalışma düzeninin zararın doğmasını önlemeye elverişli olduğunu ispat etmedikçe (organizasyon sorumluluğu, TBK m. 66/3), özen yükümlülüğü nedeniyle doğan zararı gidermekle yükümlüdür.
TBK m. 69 hükmünde "yapı malikinin sorumluluğu" ağırlaştırılmış bir özen sorumluluğu olarak düzenlenmiştir. Buna göre bir binanın veya diğer yapı eserlerinin maliki, bunların yapımındaki bozukluklardan veya bakımındaki eksikliklerden doğan zararı gidermekle yükümlüdür. İntifa ve oturma hakkı sahipleri de binanın bakımındaki eksikliklerden doğan zararlardan malikle birlikte müteselsilen sorumludur. Yapı malikinin sorumluluğunda adam çalıştıranın sorumluluğundan farklı olarak "kurtuluş kanıtı" getirme imkanı tanınmamıştır; malik kendi kusuru bulunmadığını ispatlasa dahi sorumluluktan kurtulamaz, ancak kendisine karşı sorumlu olanlara (örneğin müteahhide) rücu hakkı saklıdır.
6098 sayılı TBK m. 71 ile Türk hukukuna genel bir "tehlike sorumluluğu" hükmü kazandırılmıştır. Önemli ölçüde tehlike arzeden bir işletmenin faaliyetinden zarar doğduğu takdirde, bu zarardan işletme sahibi ve varsa işleten müteselsilen sorumludur. Bir işletmenin, mahiyeti veya faaliyette kullanılan malzeme, araçlar ya da güçler göz önünde tutulduğunda, bu işlerde ehil bir kişiden beklenen tüm özenin gösterilmesi durumunda bile sıkça veya ağır zararlar doğurmaya elverişli olduğu kabul edilirse, önemli ölçüde tehlike arzeden bir işletme sayılır. Kusursuz sorumluluk hallerinin tamamında sorumluluğu ortadan kaldıran genel sebepler; mücbir sebep, zarar görenin ağır kusuru ve üçüncü kişinin ağır kusuru olarak illiyet bağını kesen hallerdir.
Şartları ve Uygulama İlkeleri
- Adam çalıştıran, çalışanın işin görülmesi sırasında üçüncü kişiye verdiği zarardan kusuru aranmaksızın sorumludur; ancak özen borcunu yerine getirdiğini kanıtlayarak (kurtuluş kanıtı) sorumluluktan kurtulabilir (TBK m. 66).
- Yapı maliki, binanın yapım bozukluğu veya bakım eksikliğinden doğan zarardan kusursuz sorumludur ve kurtuluş kanıtı getiremez (TBK m. 69).
- Önemli ölçüde tehlike arzeden işletmelerde işletme sahibi ve işleten, faaliyetten doğan zararlardan müteselsilen ve kusursuz sorumludur (TBK m. 71).
- Mücbir sebep, zarar görenin ağır kusuru veya üçüncü kişinin ağır kusuru nedensellik (illiyet) bağını keserse kusursuz sorumluluk ortadan kalkar.
- Adam çalıştıran ve yapı maliki, ödedikleri tazminat için zarara kusuruyla sebep olan kişilere rücu hakkına sahiptir (TBK m. 66/4, m. 69/3).
Kusursuz Sorumluluk: Adam Çalıştıranın, Yapı Malikinin ve Tehlike Sorumluluğu (TBK m. 66, 69, 71) Hakkında Sık Sorulan Sorular
Adam çalıştıranın sorumluluğunun doğması için çalışan ile arasında mutlaka iş sözleşmesi bulunması gerekir mi?
Hayır. Yargıtay uygulamasına göre TBK m. 66 anlamında adam çalıştırma ilişkisinin varlığı için yazılı bir iş sözleşmesi veya ücret ödenmesi şart olmayıp, zarar verenin adam çalıştıranın emir, talimat ve denetimi altında (bağımlılık ilişkisi içinde) iş görmesi yeterlidir.
Depremde yıkılan bir binadan dolayı yapı maliki "deprem mücbir sebeptir" diyerek sorumluluktan kurtulabilir mi?
Yerleşik Yargıtay içtihatlarına göre deprem kuşağında bulunan bölgelerde mevzuata ve fen kurallarına uygun inşa edilmeyen veya bakımı yapılmayan binaların yıkılmasında deprem tek başına illiyet bağını kesen mücbir sebep sayılmaz; yapımdaki bozukluk ile zarar arasında illiyet bağı sürdükçe yapı malikinin TBK m. 69 kapsamındaki kusursuz sorumluluğu devam eder.
Tehlike sorumluluğu kapsamında faaliyet gösteren bir işletmenin ruhsatlı olması tazminat sorumluluğunu kaldırır mı?
Hayır. TBK m. 71/4 uyarınca önemli ölçüde tehlike arzeden bir işletmenin hukuk düzenince izin verilmiş (ruhsatlı) bir faaliyet yürütmesi sorumluluğu ortadan kaldırmaz; zarar görenler uğradıkları zararın uygun bir bedelle denkleştirilmesini isteyebilirler.
Kusursuz Sorumluluk: Adam Çalıştıranın, Yapı Malikinin ve Tehlike Sorumluluğu (TBK m. 66, 69, 71) İle İlgili Kanun, İçtihat ve Hesaplama Rehberleri
İlgili Çalışma Alanları
İlgili Temel Kanunlar
İlgili Hesaplama Araçları
Bu madde Türk hukuku mevzuatı çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklar için hukuki görüş niteliği taşımaz.