Aşırı Yararlanma (Gabin) ve Edimler Arası Açık Oransızlık (TBK m. 28)

Kavramın Tanımı ve Hukuki Çerçevesi

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 28 uyarınca, bir sözleşmede karşılıklı edimler arasında açık bir oransızlık varsa ve bu oransızlık, zarar görenin zor durumda kalmasından veya düşüncesizliğinden ya da deneyimsizliğinden yararlanılmak suretiyle gerçekleştirilmişse, zarar gören taraf sözleşme ile bağlı olmadığını diğer tarafa bildirerek ediminin geri verilmesini ya da sözleşmeye bağlı kalarak edimler arasındaki oransızlığın giderilmesini isteyebilir. Öğretide ve Yargıtay kararlarında "gabin" olarak da adlandırılan aşırı yararlanma kurumu, sözleşme özgürlüğünün zayıf taraf aleyhine istismar edilmesini önleyen emredici bir koruma mekanizmasıdır.

Aşırı yararlanmanın (gabinin) oluşabilmesi için bir objektif, iki sübjektif olmak üzere üç kurucu unsurun bir arada bulunması şarttır. Objektif unsur, sözleşmenin kurulduğu andaki nesnel piyasa değerlerine göre karşılıklı edimler arasında göze çarpan, makul karşılanamayacak düzeyde "açık bir oransızlık" bulunmasıdır. Sübjektif unsurların ilki zarar gören tarafta bulunan zafiyet hali (maddi veya manevi müzayaka/zor durumda kalma, düşüncesizlik/hafiflik ya da deneyimsizlik/tecrübesizlik); ikincisi ise karşı tarafın bu zafiyet halini bilerek ve bundan yararlanma (istismar) kastıyla hareket etmesidir.

818 sayılı eski Borçlar Kanunu döneminden farklı olarak 6098 sayılı TBK m. 28, zarar görene yalnızca sözleşmeyi geçmişe etkili (ex tunc) olarak iptal etme hakkı değil, aynı zamanda sözleşmeyi ayakta tutarak edimler arasındaki açık oransızlığın giderilmesini (kısmi hükümsüzlük / bedelin uyarlanması veya tenzili) talep etme seçimlik hakkını da tanımıştır. Zarar gören bu hakkını, düşüncesizlik veya deneyimsizliğini öğrendiği; zor durumda kalmada ise bu durumun ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde sözleşmenin kurulduğu tarihten başlayarak beş yıllık hak düşürücü süre içinde kullanabilir.

Şartları ve Uygulama İlkeleri

• Objektif unsur: Sözleşmenin kurulduğu tarihteki rayiç değerler itibarıyla karşılıklı edimler arasında açık ve fahiş bir oransızlık bulunmalıdır.
• Sübjektif unsurlar: Zarar görenin zor durumda kalması (müzayaka), düşüncesizliği veya deneyimsizliği bulunmalı ve karşı taraf bu durumu bilerek istismar etmelidir.
• Seçimlik haklar: Zarar gören sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirip verdiğini geri isteyebilir veya sözleşmeye bağlı kalarak oransızlığın giderilmesini talep edebilir (TBK m. 28/1).
• Hak düşürücü süre: Düşüncesizlik veya deneyimsizliğin öğrenildiği, zor durumda kalmanın ise kalktığı tarihten itibaren 1 yıl ve her hâlde sözleşme tarihinden itibaren 5 yıldır (TBK m. 28/2).
• Kural olarak tam iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde uygulanır; bağışlama gibi karşılıksız kazandırmalarda edimler arası oransızlıktan söz edilemez.

Aşırı Yararlanma (Gabin) ve Edimler Arası Açık Oransızlık (TBK m. 28) Hakkında Sık Sorulan Sorular

Bu madde Türk hukuku mevzuatı çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklar için hukuki görüş niteliği taşımaz.