Kavramın Tanımı ve Hukuki Çerçevesi
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 364/1 uyarınca herkes, yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan üstsoyu ve altsoyu ile kardeşlerine nafaka vermekle yükümlüdür. Aile dayanışması ve ahlaki ödev düşüncesine dayanan yardım nafakası, boşanmadan doğan yoksulluk nafakasından (TMK m. 175) ve ergin olmayan çocuğa ödenen iştirak nafakasından (TMK m. 182/2, m. 328) bağımsız bir kurumdur. Kanun koyucu yardım nafakası yükümlülerini sınırlı olarak (altsoy, üstsoy ve kardeşler) belirlemiştir; amca, hala, dayı, teyze veya kayın hısımlarından yardım nafakası istenemez. TMK m. 364/2 uyarınca kardeşlerin nafaka yükümlülükleri, ancak "refah içinde bulunmalarına" bağlıdır; altsoy ve üstsoy için ise refah içinde bulunma şartı aranmayıp ödeme gücünün varlığı yeterlidir.
Uygulamada en sık karşılaşılan yardım nafakası türü, onsekiz yaşını doldurarak ergin olmuş ancak eğitimine (üniversite öğrenimine, sınav hazırlığına vb.) devam eden çocukların anne veya babalarından talep ettikleri eğitim/yardım nafakasıdır. TMK m. 328/2 uyarınca çocuk ergin olduğu halde eğitimi devam ediyorsa, ana ve baba durum ve koşullara göre kendilerinden beklenebilecek ölçüde olmak üzere, eğitimi sona erinceye kadar çocuğa bakmakla yükümlüdürler. Ergin olan çocuğun iştirak nafakası erginlikle kendiliğinden sona erdiğinden, eğitime devam eden ergin çocuk bizzat kendisi (veya vekili aracılığıyla) Aile Mahkemesinde yardım nafakası davası açmalıdır.
TMK m. 365 uyarınca nafaka davası, mirasçılıktaki sıra göz önünde tutularak açılır. Buna göre bir kimse, öncelikle altsoyundan (çocukları, torunları), altsoyu yoksa veya ödeme gücü bulunmuyorsa üstsoyundan (anne, baba, büyükanne, büyükbaba), onların da imkanı yoksa refah içinde bulunan kardeşlerinden nafaka talep edebilir. Dava, davacının geçinmesi için gerekli ve karşı tarafın mali gücüne uygun bir yardım isteminden ibarettir; nafakanın yükümlülerin bir veya birkaçından istenmesi hakkaniyete aykırıysa hâkim, onların nafaka yükümlülüğünü azaltabilir veya kaldırabilir (TMK m. 365/3). Yetkili mahkeme, taraflardan birinin yerleşim yeri Aile Mahkemesidir (TMK m. 365/5).
Şartları ve Uygulama İlkeleri
- Yardım nafakası yalnızca üstsoy, altsoy ve kardeşlerden istenebilir; mirasçılıktaki sıra gözetilerek dava açılır (TMK m. 364-365).
- Kardeşlerden yardım nafakası istenebilmesi için kardeşin "refah içinde bulunması" şarttır (TMK m. 364/2).
- 18 yaşını dolduran çocuğun iştirak nafakası kendiliğinden biter; eğitimi sürüyorsa çocuğun bizzat açacağı davayla yardım nafakası bağlanır (TMK m. 328/2, m. 364).
- Yoksulluk kavramı; yeme, giyinme, barınma, sağlık, ulaşım ve eğitim gibi zorunlu giderleri karşılayacak gelire sahip olmamayı ifade eder.
- Yardım nafakası davasında yetkili mahkeme, davacının veya davalının yerleşim yeri Aile Mahkemesidir (TMK m. 365/5).
Yardım Nafakası: Altsoy, Üstsoy ve Kardeşlerin Nafaka Yükümlülüğü (TMK m. 364-366) Hakkında Sık Sorulan Sorular
Çocuk 18 yaşını doldurduğunda anne babanın boşanma ilamıyla ödediği iştirak nafakası kendiliğinden kesilir mi?
Evet. TMK m. 328/1 uyarınca ana ve babanın bakım borcu çocuğun ergin olmasına kadar devam eder; çocuk 18 yaşını doldurduğu gün iştirak nafakası kanunen sona erer. Çocuğun üniversite eğitimi devam ediyorsa, ergin çocuğun bizzat anne veya babasına karşı yeni bir "yardım nafakası" davası açması gerekir.
Emekli maaşı veya asgari ücret düzeyinde geliri olan yaşlı anne-baba çocuklarından yardım nafakası isteyebilir mi?
Yargıtay uygulamasına göre tek başına emekli aylığı veya cüzi bir gelirin bulunması her zaman yoksulluğu ortadan kaldırmaz; yaşlılık, bakıma muhtaçlık, kira ve sağlık giderleri nedeniyle mevcut geliri zorunlu ihtiyaçlarına yetmeyen üstsoy, mali durumu elverişli olan altsoyundan yardım nafakası talep edebilir.
Ailevi yükümlülüklerini ağır biçimde ihlal eden anne veya babanın çocuğundan istediği yardım nafakası reddedilebilir mi?
TMK m. 365/3 ve TMK m. 2 (dürüstlük kuralı) uyarınca, geçmişte çocuğunu terk eden ve bakım yükümlülüğünü hiçbir haklı neden olmaksızın ağır biçimde ihlal eden kişinin nafaka talebi hakkaniyete aykırı görülerek azaltılabilir veya tamamen kaldırılabilir.
Yardım Nafakası: Altsoy, Üstsoy ve Kardeşlerin Nafaka Yükümlülüğü (TMK m. 364-366) İle İlgili Kanun, İçtihat ve Hesaplama Rehberleri
İlgili Temel Kanunlar
Bu madde Türk hukuku mevzuatı çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklar için hukuki görüş niteliği taşımaz.